(૫) ઋગ્વેદ

 

rigveda-in-hindi-1-l-280x

ચારે ય વેદોમાં “ઋગ્વેદ” સૌથી પ્રાચીન છે. વિષયની દ્રષ્ટિએ તે સૌથી ગહન અને મહત્વપૂર્ણ છે, કદની દ્રષ્ટિ એ તે ચારે વેદોમાં સૌથી મોટો છે અને ધર્મ, સંસ્કૃતિ તથા ભાષાશાસ્ત્રીય અભ્યાસ વિગેરેની દ્રષ્ટિએ તેનું મહત્વ સવિશેષ છે.

શાસ્ત્રોનું માનવું છે કે ગૃહસ્થનો સૌથી પહેલો ધર્મ છે સારી રીતે જીવન ગુજારવા માટેનાં આવશ્યક સાધનો મેળવવાં. આ માટેનું જરૂરી જ્ઞાન, એટલેકે જીવન માટેનાં આવશ્યક અનુશાસન અને જ્ઞાનની વાતો ઋગ્વેદમાં છે. અર્થાત્ ઋગ્વેદ “અર્થ”નો ગ્રંથ છે. અર્થ એટલે કે નાણાં મેળવવા માટે શ્રમ જરૂરી છે અને શ્રમ માટે ઉર્જાની આવશ્યકતા છે. અગ્નિ ઉર્જા અને શક્તિનું પ્રતિક છે, માટે અગ્નિને ઋગ્વેદના મુખ્ય દેવતા ગણવામાં આવ્યા છે.

ઋગ્વેદનું સ્વરૂપ:

ઋગ્વેદના મંત્રોને ઋચા કહેવામાં આવે છે અને ઋચાઓના સમૂહને સૂક્ત કહે છે. આવાં ઘણાં સૂક્ત મળીને મંડલ (અધ્યાય) બને છે. ઋગ્વેદમાં ૧૦ મંડલ છે, જેમાં કુલ  ૧૦૨૮ સૂક્ત અને ૧૦૫૫૨ ઋચાઓ છે.

ઋગ્વેદની ઋચાઓ પદ્ય સ્વરૂપમાં એટલેકે કાવ્યરૂપમાં છે. સંસ્કૃતમાં પદ્ય એટલે ઋક, જેના પરથી ઋગ્વેદ નામ આવ્યું છે.

દરેક વેદમંત્ર કોઈ દેવતાને ઉદ્દેશીને હોય છે, તેનો દર્શનકાર અમુક ઋષિ હોય છે અને અમુક છંદમાં તે ગોઠવાયો હોય છે. આમ દરેક મંત્રને દેવતા, ઋષિ ને છંદ હોય છે. 

દરેક વેદ સાથે તેમજ દરેક મંત્ર સાથે કેટલાક ઋષિઓનાં નામ જોડાયેલાં છે. પરંતુ આ ઋષિઓ વેદના રચનાકાર નથી. તેમણે તો જે તે વેદના પવિત્ર મંત્રોનો અને તેમાં આપેલ સંદેશનો પ્રસાર-પ્રચાર કર્યો છે. તેમના આ ઉપકારનું સ્મરણ કરવા માટે વેદના મંત્રો સાથે આ ઋષિઓનાં નામ જોડાયેલાં છે અને આ ઋષીઓ મંત્રદ્રષ્ટા ઋષીઓ તરીકે ઓળખાય છે. ઋગ્વેદના ૧૦ મંડલોના દ્રષ્ટા ઋષિઓ નીચે મુજબ છે:

  • પ્રથમ મંડલ: શતર્ચી ઋષિઓ (સો ઋષિઓ હોવાથી)  
  • દ્વિતીય મંડલ: ગૃત્સમદ ઋષિ
  • તૃતીય મંડલ: વિશ્વામિત્ર ઋષિ
  • ચતુર્થ મંડલ: વામદેવ ઋષિ
  • પંચમ મંડલ: અત્રિ ઋષિ
  • ષષ્ઠ મંડલ: ભરદ્વાજ ઋષિ    
  • સપ્તમ મંડલ: વશિષ્ઠ ઋષિ
  • આઠમું મંડલ: કણ્વ ઋષિ પરિવાર  
  • નવમું મંડલ: પાવમાની ઋષિઓ (સોમ –પવમાન દેવનાં સૂક્તો હોવાથી)
  • દશમું મંડલ: અનેક ગોત્રના ૩૭૪ ઋષિઓ, અર્વાચીન રચના            

ઋગ્વેદના મંત્રદ્રષ્ટા ઋષિઓની કુલ સંખ્યા ૪૦૩ છે, જેમાં એકાકી ઋષિઓ ૮૮ છે અને ૪૩ પરિવારના ૩૧૫ પારિવારિક ઋષિઓ છે. એક ખાસ નોંધ લેવા જેવી હકીકત એ છે કે ઋગ્વેદના મંત્રદ્રષ્ટા ઋષિઓમાં અનેક ઋષિકાઓ (મહિલા ઋષિઓ)નો પણ સમાવેશ થાય છે. જે બતાવે છે કે વૈદિકકાળમાં પણ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન ઘણું ઊંચું હતું. 

ઋગ્વેદમાં અગ્નિના મંત્રો ૨૦૧૩, ઇન્દ્રના મંત્રો ૨૮૬૨ અને સોમના મંત્રો ૧૭૭૫ છે. બાકીના મંત્રો મારુતો, વિશ્વદેવો, અદિતિ, આદિત્યો, ભગ, પૂષા, મિત્ર, વરુણ, અર્યમા વિગેરે દેવોના છે.

ઋગ્વેદનું વિભાજન:

ઋગ્વેદનું વિભાજન બે પ્રકારે થયેલું છે:

(૧) અષ્ટક વિભાગ: આ વિભાગ મુજબ ઋગ્વેદનું વિભાજન આઠ અષ્ટકોમાં કરવામાં આવ્યું છે. દરેક અષ્ટકમાં આઠ અધ્યાયો છે. દરેક અધ્યાયનું વર્ગ અને ઋચામાં વિભાજન કરેલ છે. ઋચા એટલે મંત્ર અને ઋચાઓના સમુહને વર્ગ કહે છે. આ વિભાજન મુજબ ઋગ્વેદમાં કુલ ૮ અષ્ટક, ૬૪ અધ્યાય, ૨૦૨૪ વર્ગ અને ૧૦૫૫૨ ઋચાઓ છે. આ વિભાજન બાષ્ક્લ શાખાની પરંપરા છે.

(૨) મંડલ વિભાગ: આ વિભાગ મુજબ ઋગ્વેદનું વિભાજન ૧૦ મંડલોમાં કરવામાં આવ્યું છે. દરેક મંડલનું અનુવાકમાં, અનુવાકનું સુક્તોમાં અને સુક્તોનું મંત્રોમાં વિભાજન કરેલ છે. આ વિભાજન મુજબ ઋગ્વેદમાં કુલ ૧૦ મંડલ, ૮૫ અનુવાક, ૧૦૨૮ સૂક્ત અને ૧૦૫૫૨ મંત્રો છે. આ વિભાજન શાકલ શાખાની પરંપરા છે.

વિદ્વાનોના અભિપ્રાય મુજબ અષ્ટક વિભાગ વિભાજન યંત્રવત્ જણાય છે, જયારે ઋગ્વેદનું મંડળ વિભાગમાં વિભાજન વધુ વૈજ્ઞાનિક અને બુદ્ધિગમ્ય લાગે છે. એટલા માટે મંડળ વિભાગ વિભાજન સર્વસ્વીકૃત ગણાય છે.

ઋગ્વેદના કુલ મંત્રસંખ્યા માટે જુદાજુદા વિદ્વાનોમાં અનેક મતભેદ છે. મોટાભાગના વિદ્વાનો કુલ મંત્રસંખ્યા ૧૦૫૫૨ ગણે છે, પરંતુ કેટલાક વિદ્વાનો મંત્રસંખ્યા ૧૦૫૮૦ ૧/૪ ગણે છે તો કેટલાક અન્ય વિદ્વાનો મંત્રસંખ્યા ૧૦૪૦૨, ૧૦૫૬૯, અથવા ૧૦૫૮૯ ગણે છે. વાસ્તવમાં ઋગ્વેદની ઘણી શાખાઓ છે અને દરેક શાખાની પોતાની સંહિતા હોય છે. તેથી શાખાભેદને લીધે મંત્રસંખ્યા અલગ હોઈ શકે છે. વળી વેદમંત્રો પણ એક પદવાળા, બે પદવાળા કે ચાર પદવાળા છે. એટલે બે પદવાળા બે મંત્રોને ચાર પદવાળા મંત્ર તરીકે ગણવામાં આવે તો પણ કુલ મંત્રસંખ્યા બદલાઈ શકે.

એટલા માટે મંત્રસંખ્યામાં નજીવો મતભેદ હોય તો પણ હજારો વર્ષ પૂર્વેના આટલા મોટા જ્ઞાનરાશિમાં આટલો નજીવો મતભેદ ક્ષમ્ય ગણાય. અગત્યની વાત તો એ છે કે લખાણ કે છપાઈની સુવિધાઓ જ ન હતી, છતાં પણ ફક્ત બોલીને અને સાંભળીને વેદોનું જ્ઞાન પેઢી દર પેઢી એક પણ શબ્દ કે માત્રાના પણ ફેરફાર સિવાય અત્યાર સુધી જેમનું તેમ જળવાઈ રહ્યું છે.    

ઋગ્વેદનું જ્ઞાન :

પ્રાથમિક રીતે ઋગ્વેદમાં વિવિધ દેવોની સ્તુતિઓ તથા યજ્ઞની પ્રક્રિયા દ્વારા દેવોને પ્રસન્ન કરવાની વિધિનું વર્ણન છે. પરંતુ તેના સિવાય પણ અનેક વિષયો પર ચર્ચા છે. ઋગ્વેદ “દર્શન” નો ગ્રંથ નથી, પરંતુ ઉપનિષદોમાં પરમતત્વની જે ચર્ચા કરવામાં આવી છે તે તત્વજ્ઞાનની વિચારધારાનાં બીજ ઋગ્વેદનાં નાસદીય સૂક્ત, પુરુષસૂક્ત, હિરણ્યગર્ભ સૂક્ત, અસ્ય વામીયસૂક્ત અને સંજ્ઞાન સૂક્તમાં અવશ્ય જોવા મળે છે.

ઋગ્વેદમાં અનેક સંવાદસૂકતો છે, જેમાં બે કે વધુ વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંવાદ દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે બતાવે છે કે નાટ્યકલાનાં બીજ વેદમાં હતાં. નદી-વિશ્વામિત્ર સંવાદ, ઇન્દ્ર-વરુણ સંવાદ, પુરૂરવા-ઉર્વશી સંવાદ, અગત્સ્ય-લોપામુદ્રા સંવાદ, ઇન્દ્ર અને મરુતો વચ્ચેનો સંવાદ વિગેરે અનેક પ્રસિદ્ધ સંવાદો ઋગ્વેદમાં છે, જેમાં મંત્રદ્રષ્ટા કવિઓની મહાન સાહિત્યિક પ્રતિભાનું દર્શન થાય છે.

ઋગ્વેદમાં અનેક પ્રકૃતિસૂક્તો છે, જેમાં નદી, પર્વત, જંગલ, મેઘ, ઉષા, રાત્રિ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચાંદની જેવાં પ્રકૃતિનાં તત્વોની અત્યંત આદર અને અહોભાવપૂર્વક સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.       

ઋગ્વેદમાં ધર્મ અને યજ્ઞ સિવાય અનેક સામાજીક સમસ્યાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. જેમ કે અક્ષરસૂકતમાં જુગારીની અવદશાનું કાવ્યાત્મક અને જીવંત નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે અને ભિક્ષુસૂકતમાં દાનનો મહિમા વર્ણવ્યો છે.  

ઋગ્વેદમાં ઓછામાં ઓછા શબ્દો વડે અદભૂત સંદેશ આપ્યાના અનેક દાખલા જોવા મળે છે. જેમ કે आ नो भद्राः रुतवो यन्तु विश्वतः l અમને અર્થાત “અમને ચારે બાજુઓથી કલ્યાણકારી વિચારો પ્રાપ્ત થાઓ.” ફક્ત છ શબ્દોમાં કેટલો પોઝીટીવ સંદેશ ! આજ રીતે વિશ્વબંધુત્વ, સહઅસ્તિત્વ, આત્મગૌરવ, રાષ્ટ્રની ઉન્નતિ, કલ્યાણરાજ્ય, વિશ્વમાનુષ જેવા અનેક ઉદાત્ત વિચારો ઋગ્વેદના ઋષિઓએ આપ્યા છે.

વેદકાળમાં નારીને પુરુષ સમકક્ષ જ ગણવામાં આવતી હતી, જેનાં અનેક પ્રમાણ વેદોમાં મળે છે. ઋગ્વેદની રચનામાં પણ અનેક ઋષિકાઓનો મોટો ફાળો છે. તે જમાનાની સ્ત્રીઓ શસ્ત્રવિદ્યામાં પણ પારંગત હતી. સ્વયંવર, વિધવાવિવાહ, નિયોગ જેવા અનેક અધિકારો સ્ત્રીઓને હતા. સ્ત્રી લગ્ન કરીને શ્વસુરગૃહે દાસી નહિ પણ સામ્રાજ્ઞી બને એવી કલ્પના અને આશીર્વાદ ઋગ્વેદમાં છે.

ઋગ્વેદનું મહત્વ:

ભારતીય સંસ્કૃતિનો સીલસીલાબદ્ધ ઈતિહાસ ઋગ્વેદથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ સંસ્કૃતિનું વાસ્તવિક નિર્માણ વૈદિક ઋષિઓને હાથે થયું હતું. ઋગ્વેદમાં પ્રતિબિંબિત સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક પરંપરાઓની ઉત્તરકાલના ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિ પર ઊંડો પ્રભાવ પડેલ છે. વસ્તુતઃ ઘણી પરંપરાઓનાં મૂળ ઋગ્વેદમાં પ્રાપ્ત થાય છે. પરમ તત્વ એક જ છે એવો વેદનો મૂળ ખ્યાલ પછીના યુગોમાં પણ જળવાઈ રહ્યો છે. કર્મનો સિધ્ધાંત શતાબ્દીઓ પછી પણ સ્વીકાર્ય રહ્યો છે. વિષ્ણુ, રુદ્ર, સૂર્ય વિગેરે દેવતાઓની ઉપાસના આજે પણ થાય છે. ઋગ્વેદકાલના યજ્ઞો કાલાંતરે વિધિ વિધાન અને ઉપાસનાનો ભાગ બની ગયા, જે આધુનિક યુગમાં પણ સમાજના દરેક વર્ગમાં આસ્થાનો વિષય બની રહ્યા છે. ઋગ્વેદની ભાષા જ પછીના સમયમાં લૌકિક સંસ્કૃત રૂપે રૂપાંતર પામી. આમ ઋગ્વેદના સિધ્ધાંતોની તત્કાલીન સમાજ પર બહુ મોટી અસરો સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. વળી ઋગ્વેદ તત્કાલીન સમાજના ઋષિઓના ગોત્ર, સંસ્કાર, ભાવનાઓ અને વર્તનને સમજવામાં પણ મદદરૂપ છે.

ઋગ્વેદની શાખાઓ:  

ઋગ્વેદની ૨૧ શાખાઓ છે તેવા ઉલ્લેખો મળે છે. પરંતુ વર્તમાનકાળમાં શાકલ, બાષ્ક્લ, આશ્વલાયન, શાંખાયન અને માંન્ડુકાયન -આ પાંચ શાખાઓની જ પ્રસિદ્ધિ છે. આ પાંચમાંથી હાલ શાકલ અને બાષ્ક્લ એમ બે શાખાઓ જ પ્રચલિત છે અને તે બે શાખાઓની જ સંહિતાઓ ઉપલબ્ધ છે.

ઋગ્વેદના પાંચ બ્રાહ્મણગ્રંથો લુપ્ત થઇ ગયા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેથી હાલમાં ફક્ત ત્રણ બ્રાહ્મણગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે – શાંખાયન, કૌષીતકિ અને ઐતરેય. શાંખાયન બ્રાહ્મણ અને કૌષીતકિ બ્રાહ્મણ એ ઋગ્વેદની બાષ્ક્લ સંહિતાના બ્રાહ્મણો છે, જયારે ઐતરેય બ્રાહ્મણ એ ઋગ્વેદની શાકલ સંહિતાનું બ્રાહ્મણ છે.

ઋગ્વેદના પ્રસીધ્ધ બ્રાહ્મણોમાં ઐતરેય બ્રાહ્મણનું સ્થાન અત્યંત મહત્વનું છે. તેના દ્રષ્ટા અથવા સંકલનકર્તા મહીદાસ ઐતરેય હતા, જે ઇતરા નામની શુદ્ર વર્ણની સ્ત્રીના પુત્ર હતા. આથી સમજી શકાય છે કે વૈદિક કાળમાં બ્રાહ્મણ કે શુદ્ર વચ્ચે કોઈ ભેદ ન હતા અને શુદ્ર પણ ઋગ્વેદના મહત્વના બ્રાહ્મણગ્રંથના દ્રષ્ટા બનેલ હતા.

ઐતરેય બ્રાહ્મણમાં ચાલીશ અધ્યાય, દરેક પાંચ અધ્યાયની એક પંચીકા અને કુલ ૨૮૫ કંડિકાઓ છે. તેમાં ઋત્વિજ (ઋતુ પ્રમાણે વૈદિકકર્મ કરનાર, યજ્ઞ કરાવનાર બ્રાહ્મણ)નાં કાર્યોનું વર્ણન છે.

ઋત્વિજ વિષે થોડી જાણવા જેવી હકીકતો:

જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને યજમાન દ્વારા યજ્ઞ કરાવવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે, તેમને ઋત્વિજ કહે છે. શાસ્ત્રીય રીતે યજ્ઞમાં ઋત્વિજની સંખ્યા સોળ હોય છે. તેમાં ચાર મુખ્ય છે :

(૧) ઋગ્વેદ અનુસાર ક્રિયા કરાવનાર હોતા કહેવાય છે, જે ઋગ્વેદનાં સુકતો દ્વારા દેવતાઓની સ્તુતિ કરીને તેમને નિમંત્રણ આપે છે.

(૨) યજુર્વેદ અનુસાર ક્રિયા કરાવનાર અધ્યર્વુ છે, જે દેવતાઓને ઉદ્દેશી પૂજા, આહુતિ વિગેરે યજ્ઞકાર્ય સંપન્ન કરે છે.

(૩) સામવેદ અનુસાર કર્મ કરાવનાર ઉદ્દગાતા છે, જે વેદમંત્રોનું ગાન કરે છે.

(૪) અથર્વવેદ અનુસાર કર્મ કરાવનાર, ચારે વેદ જાણનાર અને સમગ્ર કામની દેખરેખ રાખનાર બ્રહ્મા કહેવાય છે. યજ્ઞની રક્ષા કરવી, અન્ય ઋત્વિજો કે યજમાનની કોઈ ભૂલ થાય તો તેનું નિરાકરણ કરવું અને યજ્ઞવિધિ સારી રીતે સંપન્ન થાય તે જોવાની જવાબદારી બ્રહ્માની છે. પાપનિવારણ માટે પ્રાયશ્ચિતવિધિ એ બ્રહ્માનું કામ છે.

એ ઉપરાંત મૈત્રાવરુણ, પ્રતિપ્રસ્થાતા, બ્રાહ્મણચ્છંસી, પ્રસ્તોતા, અચ્છાવાક, નેષ્ટા, આગ્નીધ્ર, પ્રતિહર્ત્તા, ગ્રાવસ્તુત્, ઉન્નેતા, પોતા અને સુબ્રહ્મણ્ય એમ બીજા બાર ઋત્વિજો પણ યજ્ઞમાં હોય છે.

ઐતરેય બ્રાહ્મણના સાતમી પંચીકાના ત્રીજા અધ્યાયમાં સુપ્રસિદ્ધ એવું શુન:શેપનું આખ્યાન આવે છે, જે અનેક ભારતીય અને ભારતેતર વિદ્વાનોને આકર્ષતું રહ્યું છે. કેટલાક વિદેશી વિદ્વાનો અહીં નરબલીની પ્રથા નિહાળે છે, જયારે અનેક ભારતીય અને વિદેશી વિદ્વાનોએ તેનું પ્રમાણ આપીને ખંડન કરેલ છે. વળી આ આખ્યાનમાં આવતો ઇન્દ્રનો ઉપદેશ કર્મનું મહત્વ સુંદર રીતે સમજાવે છે:

-બેસી રહેનારો પાપી છે. કામ કરીને થાક્નારને લક્ષ્મી મળે છે. ઈશ્વર ફરનાર (કર્મ કરનાર)નો મિત્ર છે.

-ચરાતિ ચરતો ભગ: -બેસનારનું નસીબ બેસે છે, ઉભા રહેનારનું ઉભું રહે છે, સુનારનું સુએ છે અને ચાલનારનું નસીબ ચાલે છે.

આ ઉપરાંત આધુનિક કાળમાં લાગુ પડે તેવાં પણ ઘણાં ઉત્તમ વિચારબિંદુઓ ઐતરેય બ્રાહ્મણમાં આપેલાં છે, જેમકે सखा ह जाया – પત્ની સખા (મિત્ર) છે.

ઐતરેય બ્રાહ્મણનો પ્રચાર દક્ષિણ ભારતમાં હતો.

શાંખાયન બ્રાહ્મણ અને કૌષીતકિ બ્રાહ્મણનો પ્રચાર ઉત્તર ગુજરાતમાં હતો. કૌષીતકિ બ્રાહ્મણમાં ૩૦ અધ્યાય છે, જે કુલ ૨૨૬ ખંડોમાં વિભાજીત છે. વિષયની દ્રષ્ટિએ આ બ્રાહ્મણ ઐતરેય બ્રાહ્મણ સાથે ઘણું સામ્ય ધરાવે છે.

ઋગ્વેદના બે આરણ્યક ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે: ઐતરેય અને શાંખાયન. વળી કૌષીતકિ આરણ્યક હોવું જોઈએ એમ કેટલાક વિદ્વાનોનું માનવું છે, પણ તે ઉપલબ્ધ થયેલ નથી.  

ઐતરેય આરણ્યકમાં પાંચ આરણ્યક અને અઢાર અધ્યાય છે. તેના દ્વિતીય આરણ્યકના ચોથો, પાંચમો અને છઠ્ઠો અધ્યાય સુપ્રસિદ્ધ ઐતરેય ઉપનિષદ છે.

શાંખાયન આરણ્યકમાં પંદર અધ્યાય અને ૧૩૭ ખંડ છે. વિષયની દ્રષ્ટિએ તે ઐતરેય આરણ્યક સાથે ઘણું સામ્ય ધરાવે છે. તેના ત્રીજાથી છઠ્ઠા અધ્યાયને કૌષીતકિ ઉપનિષદ કહે છે.

ઋગ્વેદના ૧૦ ઉપનિષદ ગ્રંથો છે, જેમાંથી ઐતરેય ઉપનિષદ મુખ્ય ગ્રંથ છે.

ઋગ્વેદના ભાસ્યકારો:

મધ્યયુગમાં સાયણાચાર્ય,માધવ ભટ્ટ, સ્કંદસ્વામી, નારાયણસ્વામી, ઉદગીથ, વેંકટમાધવ, આનંદતીર્થ વિગેરેએ ઋગ્વેદનાં ભાસ્ય રચ્યાં છે. આમાંથી મહાવિદ્વાન સાયણાચાર્યે તો કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને શુક્લ યજુર્વેદ સહીત ચારે વેદ ઉપર પાંચ ભાસ્યની રચના કરી છે. તે ઉપરાંત સાયણાચાર્યે ૧૩ બ્રાહ્મણો, ૨ આરણ્યકો અને ૨ ઉપનિષદો ઉપર પણ ભાસ્યો રચ્યાં છે. વૈદિક સાહિત્ય માટે આટલું વિપુલ અધ્યયન અને સઘન પરિશ્રમ કરીને વેદના જ્ઞાનની રક્ષા અને પ્રચાર-પ્રસાર કરવા માટે સાયણાચાર્યનું યોગદાન અમૂલ્ય ગણવામાં આવે છે અને તેમને વેદના મહાભાસ્યકાર  ગણવામાં આવે છે. એક નોંધ લેવા જેવી વાત એ છે કે સાયણાચાર્ય પ્રકાંડ પંડિત તો હતા જ, પરંતુ સાથે સાથે વિજયનગર સામ્રાજ્યના મહાઅમાત્ય અને કુશળ સેનાપતિ પણ હતા.

મધ્યયુગનાં આ સર્વે ભાસ્યો કાં તો યાજ્ઞિક છે અથવા ભક્તિપરક છે, અર્થાત કાં તો યજ્ઞની ક્રિયા અને મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને લખાયેલ છે અથવા પોતાના સંપ્રદાયના સિધ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને રચાયેલ છે. પરંતુ વેદોના યથાર્થ રહસ્ય જ્ઞાનને પ્રગટ કરતાં નથી. વળી આ બધાં ભાસ્યો હસ્તલિખિત પ્રતના રૂપમાં હતાં, જેથી લોકભોગ્ય નહોતાં.   

વૈદિકસાહિત્ય દ્વારા વિશ્વને ઉચ્ચ પ્રકારનું જીવનોપયોગી જ્ઞાન આપનાર આપણે સૌ ભારતીયોઓને ઘણા ખેદ અને આશ્ચર્ય સાથે સ્વીકારવું પડશે કે વૈદિક સાહિત્યના આધુનિક અભ્યાસનો પ્રથમ આરંભ ભારતમાં નહિ પરંતુ વિદેશમાં થયો હતો. તેના પરિણામે કેવળ મૌખિક પરંપરાથી ઉતરી આવેલા અને ફક્ત હસ્તપ્રતો દ્વારા સચવાયેલા વેદો આપણને મુદ્રિત સ્વરૂપે મળ્યા. આમ વેદો અને અન્ય ગ્રંથો પુસ્તકરૂપે મળવા લાગ્યા અને સાધારણ જનસમાજને વૈદિકજ્ઞાનનો લાભ મળવાની શરૂઆત થઇ, તેનો યશ વિદેશી વિદ્વાનોને આપવો પડશે.    

આધુનિક યુગમાં અનેક પાશ્ચાત્ય વિદ્વાનોએ વેદના ગ્રંથોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો છે. ઈ.સ. ૧૮૦૫માં હેનરી થોમસ કોલ્બ્રુક નામના વિદ્વાન અને કલકત્તાની કોલેજના સંસ્કૃતના પ્રોફેસરે ‘On the Vedas or Sacred Writings of the Hindus’ નામનો નિબંધ પ્રકાશિત કર્યો અને વિદેશી વિદ્વાનોના વેદવિષયક અભ્યાસના શ્રીગણેશ મંડાયા. ૧૮૧૬માં ફ્રેન્ઝ બોપ્પ નામના વિદ્વાને રામાયણ, મહાભારત અને વેદમાંથી કેટલાક ભાગના જર્મન અનુવાદો પ્રસિદ્ધ કર્યા. તે પછી ઓ ફ્રેંક, બેન્ફે, ફ્રેડરિક રોઝન, રોથ, મેક્સ મુલર, રેન્યે, ફેલિક્ષ નીવ, આલ્બર્ટ વેબર જેવા અનેક વિદ્વાનોએ વેદો પર કેટલાય ગ્રંથો, નિબંધો અને સંશોધનપત્રો બહાર પાડ્યા.

૧૮૬૧ થી ૧૮૬૩ સુધીમાં થીઓડોર ઔફ્રેટ નામના વિદ્વાને ઋગ્વેદની સૌ પ્રથમ અંગેજી આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ કરી, જેનાથી અનેક જર્મન વિદ્વાનોને વેદનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ થઇ. જો કે તે પહેલાં મેક્સ મુલરે ૧૮૪૯માં ઋગ્વેદની આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવાનો આરંભ કર્યો હતો, પરંતુ તે કાર્ય પૂર્ણ ૧૮૭૪માં થયું. મેક્સ મુલરે અથાક પરિશ્રમ કરીને ઋગ્વેદની સૌ પ્રથમ હિન્દી આવૃત્તિ તૈયાર કરી, જે વેદના વિદ્વાનો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે આજે પણ આશીર્વાદરૂપ છે અને વૈદિક સાહિત્યના ઈતિહાસમાં મેક્સ મુલરનું નામ સુવર્ણાક્ષરે લખાય છે.     

૧૮૭૮ થી ૧૮૮૩ સુધીમાં આબેલ બર્ગૈન નામના વિદ્વાને પેરિસમાં વેદ ઉપર ત્રણ ગ્રંથો રચ્યા, જેમાં પહેલીવાર વેદના શબ્દનો અર્થ વેદના જ આધારે કરીને વૈદિક ધર્મને સંપૂર્ણ અને સ્વતંત્ર ન્યાય આપવાનું કાર્ય કર્યું. કારણકે તેમના પહેલાં દરેક વિદેશી વિદ્વાનોએ તુલનાત્મક પુરાણશાસ્ત્રી તરીકે ટીકાત્મક અનુવાદ અને વિવેચન જ કર્યા હતાં.

આધુનિક યુગમાં મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીએ ઋગ્વેદ અને યજુર્વેદ પર સંસ્કૃતમાં સુંદર ભાસ્યગ્રંથોની રચના કરીને વેદાર્થની યાજ્ઞિક પ્રક્રિયાની મર્યાદામાંથી બહાર નીકળીને વેદ અધ્યાત્મ વિદ્યાના ગ્રંથ છે તેવું પ્રમાણિત કરવાનો પ્રશંસનીય પ્રયત્ન કર્યો છે. જો કે દયાનંદજી પણ વેદના ગૂઢાર્થને ખોલવામાં સંપૂર્ણ સફળ થયા નથી.

આધુનિક યુગમાં કરપાત્રીજી મહારાજ અને મહર્ષિ અરવિંદે પણ વેદ પર ગ્રંથો રચ્યા છે. ગિરધર શર્મા ચતુર્વેદી, પંડિત સાતવલેકર, સ્વામી ગંગેશ્વરાનંદ, શ્રીરામ શર્મા, સિદ્ધેશ્વર શાસ્ત્રી, જયદેવ વિદ્યાલંકાર, વીરેન્દ્ર શાસ્ત્રી, ક્ષેમકરણ ત્રિવેદી વિગેરે વિદ્વાનોએ પણ વેદોના ભાસ્ય અને વેદોના વિવિધ ભાષાઓમાં અનુવાદની રચનામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે. આમ છતાં વેદનાં સંપૂર્ણ રહસ્યોને છતાં કરવાનું મહાકાર્ય તો હજુ બાકી જ રહ્યું છે.

ઋગ્વેદના પ્રસિદ્ધ મંત્રો:

ઋગ્વેદમાં વેદોમાં સમાવિષ્ટ ઘણા મંત્રો આજે પણ ઘણા લોકપ્રિય છે અને આપણે બધા તેનો બહોળો ઉપયોગ પણ કરીએ છીએ. પરંતુ કદાચ આપણને એ ખબર નથી કે આ મંત્રો ઋગ્વેદના મંત્ર છે. તો ચાલો આપણે જોઈએ કે ઋગ્વેદના કયા કયા મંત્રો આપણા ચિરપરિચિત મંત્રો છે.     

આ મંત્રોથી આપણે પરિચિત થઈએ તે પહેલાં તમે એ કહો કે વર્તમાનકાળમાં સૌથી વધારે બોલાતો હોય, નાના બાળકથી માંડીને મોટી ઉંમરના લોકો પણ જાણતા હોય અને આપણે રોજબરોજની જિંદગીમાં પણ અવારનવાર જેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તે સૌથી લોકપ્રિય સંસ્કૃત મંત્ર કયો છે ?

નિઃસંદેહ તે ગાયત્રીમંત્ર છે:

ॐ भूर्भुवः स्व: ततसवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि I  धियो यो न: प्रचोदयात्  II    

જો તમે જાણતા ના હો તો હવેથી યાદ રાખી લો કે  આ ગાયત્રીમંત્ર વેદોમાં સમાવિષ્ટ એવો અતિપ્રાચીન, ઘણો પવિત્ર અને મુલ્યવાન મંત્ર છે અને જપ, પૂજા અને હોમ એમ ત્રણેય રીતે તેનો ઉપયોગ થાય છે..

વાસ્તવમાં આ મંત્ર “સવિતૃમંત્ર (સવિતામંત્ર)” એટલેકે સૂર્યદેવની ઉપાસનાનો મંત્ર છે. પરંતુ તે ગાયત્રી છંદમાં રચાયેલો હોવાથી કાળાંતરે “ગાયત્રીમંત્ર” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો છે.

એક અન્ય મત અનુસાર “સવિતૃદેવ” એ સૂર્યદેવ નથી અને આ મંત્રમાં તે પરમાત્માના અર્થમાં હોવાથી આ મંત્ર પરમાત્માની ઉપાસનાનો મંત્ર છે.     

આ સવિતૃમંત્રના ઋષિ વિશ્વામિત્ર, દેવ સવિતૃદેવ અને છંદ ગાયત્રી છે.

આ સવિતૃમંત્ર વેદોમાં પાંચ સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૩-સૂક્ત ૬૨- મંત્ર ૯૦

યજુર્વેદ : અધ્યાય ૨૨-મંત્ર ૯,    અધ્યાય ૩૦ -મંત્ર ૨,    અધ્યાય ૩૬ -મંત્ર ૩

સામવેદ : પ્રપાઠક ૧૩-દશતિ ૪-મંત્ર ૩

હવે આવો જ લોકપ્રિય અને મહાપ્રસિદ્ધ બીજો વેદમંત્ર છે –મહામૃત્યુંજય મંત્ર”.

त्र्यम्बकं यजामहे सुगंधिम पुष्टिवर्धनम I  

उर्वारुकमिव बंधनान्म्रुत्योर्मुक्सीय माsमृतात II

આ મહામૃત્યુંજયમંત્રના ઋષિ વસિષ્ઠ, દેવ રુદ્ર અને છંદ અનુષ્ટુપ છે.

આ મંત્ર વેદોમાં બે સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ: મંડલ ૭ -સૂક્ત ૫૯ – મંત્ર ૧૨ અને  

યજુર્વેદ : અધ્યાય ૩ -મંત્ર ૬૦    

તમે હવનવિધિ, લગ્નવિધિ અથવા પૂજાવિધિ  વખતે આ મંત્રનું પઠન અવશ્ય સાંભળ્યું હશે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો ચાંલ્લા કરે ત્યારે આ મંત્ર બોલાય છે :

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पुषा विश्ववेदाः ।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

આ મંત્ર વેદોમાં ત્રણ સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૧-સૂક્ત ૮૯-મંત્ર ૬, 

યજુર્વેદ : અધ્યાય ૨૫-મંત્ર ૧૯  અને 

સામવેદ  : અધ્યાય ૨૧-ખંડ ૧-મંત્ર ૧૮૭૫ 

ભગવાન રુદ્ર એટલે કે ભગવાન શિવની પૂજા અને અભિષેકનું સુપ્રસિદ્ધ સ્તોત્ર “રુદ્રી” છે. આ અષ્ટાધ્યાયી રુદ્રીના પ્રથમ અધ્યાય (શિવસંકલ્પ સુત્ર)નો પ્રથમ મંત્ર પણ તમે સાંભળ્યો જ હશે:

गणानां त्वा गणपतिऽ हवामहे       

प्रियाणां त्वा प्रियपतिऽ हवामहे  

निधिनां त्वा निधिपतिऽ हवामहे वसो मम  l 

आहमजानी गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम  ll

આ મંત્ર વેદોમાં બે સ્થાને સમાવિષ્ટ છે:

ઋગ્વેદ : મંડલ ૨ સૂક્ત ૨૩-મંત્ર ૧ અને 

યજુર્વેદ : અધ્યાય ૨૩-મંત્ર ૧૯

આ લેખ વિષે આપનું મંતવ્ય અને સૂચન નીચે આપેલ “મારો અભિપ્રાય” કોલમમાં આપવા વિનંતી છે.

– સુરેશ ત્રિવેદી

 

પંચામૃત:

સંસ્કૃત એટલી અદભૂત ભાષા છે કે ફક્ત એક કે બે મૂળાક્ષર પણ તેના ક્રમ-સ્થાનની ગોઠવણ અનુસાર જાતજાતના અર્થો સૂચવી જાય છે.

મહાકવિ માઘ દ્વારા તેમના शिशुपालवधम કાવ્યસંગ્રહ માટે યોજેલો આ શ્લોક જુઓ, જેમાં ફક્ત भ અને र એમ બે જ મૂળાક્ષરનો ઉપયોગ કરીને કેવો અર્થસભર શ્લોક રચાયો છે.

भूरिभिर्भारिभिर्भीराभूभारैरभिरेभिरे  I 

भेरीरेभिभिरभ्राभैरभीरुभीरीभैरिभाः  II 

અર્થ: ધરતીનેય બોજો જણાય એવા વજનદાર, પડઘમ જેવો અવાજ કરનારા અને મેઘવાદળ જેવા કાળા નીડર હાથીએ તેના દુશ્મન હાથી પર હુમલો કર્યો.

છે કોઈ અન્ય ભાષામાં આટલું શબ્દ અને અર્થ વૈવિધ્ય ?

 

Advertisements

મારો અભિપ્રાય

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s