શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ ઈતિહાસ

હાલના રાજસ્થાનના ઝાલોર જીલ્લામાં આવેલ ભીનમાળ શહેર પૂર્વકાળમાં શ્રીમાળનગર તરીકે જાણીતું હતું. ‘શ્રી’ નો અર્થ થાય છે ઐશ્વર્યની દેવી લક્ષ્મી અને માળ એટલે જગ્યા, અર્થાત દેવી લક્ષ્મી એ વસાવેલી જગ્યા. આમ શ્રીમાળનગર એ દેવી લક્ષ્મીએ વસાવેલું શહેર છે.

ઐતિહાસિક તથ્યો મુજબ પૂર્વકાળમાં ભારતમાં વસતા બ્રાહ્મણોને પંચગૌડ અને પંચદ્રવિડ એમ બે ભાગમાં વિભાજીત કરાયા હતા. ભારતના ઉત્તર ભાગમાં વસતા બ્રાહ્મણો પંચગૌડ અને દક્ષિણ ભારત (રાજસ્થાન, ગુજરાત અને તેથી દક્ષિણમાં આવેલ વિસ્તારો)માં વસતા બ્રાહ્મણો પંચદ્રવિડ કહેવાયા.

હાલના ઉત્તર ગુજરાત અને પશ્ચિમ રાજસ્થાનનો ભાગ તે વખતે ગુર્જરપ્રદેશ તરીકે ઓળખાતો હતો. તેથી આ વિસ્તારમાં વસતા પંચદ્રવિડ બ્રાહ્મણો ગુર્જર બ્રાહ્મણો તરીકે ઓળખાતા હતા. ગુર્જરપ્રદેશનું પાટનગર શ્રીમાળ (હાલનું ભીનમાળ) હોવાથી આ વિસ્તાર શ્રીમાળપ્રદેશ તરીકે પણ ઓળખાતો હતો. તેથી કાળક્રમે આ ગુર્જર બ્રાહ્મણો શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો તરીકે ઓળખવા લાગ્યા.   

“શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ” નામ સ્વયં લક્ષ્મીપતિ વિષ્ણુ ભગવાન દ્વારા પ્રદાન થયેલ સન્માનજનક નામ છે, જે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોની યોગ્યતા અને વિદ્વતાનું પ્રમાણ છે. શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો વિદ્વાન અને વેદના પારંગત પંડિત હોવાને લીધે ભારતના સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસમાં તેમનું વિશેષ સ્થાન છે. “વયં શ્રીમાલી” નામના સંસ્કૃત કાવ્યમાં શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોનાં લક્ષણો અને સિધ્ધિઓ સારી રીતે પ્રગટ થઇ છે.

શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોનો વસવાટ મુખ્યત્વે રાજસ્થાન, ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશ રાજ્યોમાં છે. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં આજીવિકા માટે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો સંપૂર્ણ ભારત અને વિશ્વના કેટલાય દેશોમાં ફેલાયેલા છે.

 ૧) પ્રાચીનકાળ:

શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોનો ઈતિહાસ “શ્રીમાળપુરાણ” નામના ગ્રંથમાં ઘણી વિગતથી વર્ણવેલો છે. શ્રીમાળપુરાણ એ  “સ્કંદપુરાણ” (૧૮ મુખ્ય પુરાણોમાંનું એક) પર આધારિત ગ્રંથ છે. ૭૫૦૦૦ શ્લોકો ધરાવતા આ શ્રીમાળપુરાણની રચના ૧૩મી સદી પહેલાં થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. એક મત મુજબ ઐતિહાસિક હકીકતો અને કાળગણના પ્રમાણે શ્રીમાળપુરાણની ઘણી વિગતો ભૂલભરેલી જણાય છે. પરંતુ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોનો ઈતિહાસ જાણવા માટેનો એકમાત્ર વ્યવસ્થિત સ્ત્રોત માત્ર શ્રીમાળપુરાણ જ છે.

શ્રીમાળપુરાણમાં શ્રીમાળનગર (હાલનું ભીનમાળ) અને શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોના કથાનકનું વિગતથી વર્ણન કરેલ છે. તે મુજબ પૂર્વકાળમાં મહર્ષિ ભૃગુને ત્યાં આસો માસની કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીના દિવસે એક અતિસ્વરૂપવાન કન્યાનો જન્મ થયો, જેનું નામ શ્રી રાખવામાં આવ્યું. યોગ્ય સમયે શ્રીના વિવાહ વિષ્ણુ ભગવાન સાથે કરવામાં આવ્યા. (અહીં નોંધ લેવા જેવી એક બાબત એ છે કે શ્રીમાળપુરાણમાં ‘શ્રી” ના જન્મદિવસની અને શ્રીમાળનગરની સ્થાપના દિવસની તિથી અને મહિનો આપવામાં આવેલ છે, પરંતુ વર્ષ કોઈપણ જગ્યાએ જણાવવામાં આવ્યું નથી. જો કે જૈન સાહિત્ય અને અન્ય સ્ત્રોતના આધારે કેટલાક વિદ્વાનોએ શ્રીમાળનગરની સ્થાપના વિક્રમ સંવત પૂર્વે ૪૭૯ વર્ષમાં થઇ હશે તેમ દર્શાવ્યું છે.)

એકવાર વિષ્ણુ ભગવાન શ્રીની સાથે ગરુડ પર ત્ર્યંબક સરોવર પર આવ્યા, ત્યારે શ્રીએ તે સરોવરમાં સ્નાન કર્યું. આ દિવ્ય સરોવરના પ્રભાવથી શ્રીનું શરીર માનવમાંથી દેવસ્વરૂપ બની ગયું. તેનાથી ખુશ થઈને શ્રીએ તે જગ્યાએ એક સુંદર નગરના નિર્માણની ઈચ્છા પ્રગટ કરી. એટલે ભગવાન વિષ્ણુના આદેશથી વિશ્વકર્માએ ત્યાં એક ભવ્ય નગર બનાવ્યું, જેનું નામ શ્રીના નામ પરથી શ્રીમાળનગર રાખવામાં આવ્યું.

આ શ્રીમાળનગર એટલું મોટું અને ભવ્ય નગર હતું કે તે પાંચ યોજન વિસ્તારમાં ફેલાયેલું હતું અને તેને ૮૪ દરવાજા હતા. આ નગરમાં સાત માળવાળા ૧૬૦૦૬૪ મહેલો, ૧૦૦૦ સરોવર, ૧૮૦૦૦ ચૌટા, ૪૦૦૦ વેદશાળાઓ, ૧૦૦૦ બ્રહ્મશાળાઓ, ૪૦૦૦ મઠ અને ૮૪૦૦૦ દુકાનો હતાં. વળી તેમાં ૧૦૦૦ ગણપતિનાં મંદિર, ૪૦૦૦ ક્ષેત્રપાળનાં સ્થાનક, ૮૪ ચંડિકાદેવીનાં સ્થાનક, ૧૧૦૦૦ શિવલિંગ અને ૧૮ દુર્ગાદેવીનાં સ્થાનક હતાં.        
હવે ભગવતી શ્રીએ આ દિવ્ય નગર બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપવાનો સંકલ્પ કર્યો, એટલે વિષ્ણુ ભગવાને વિવિધ પ્રદેશોમાંથી પચાસ હજાર પવિત્ર અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કર્યા. દાનનો સંકલ્પ લેવા માટે આ બધા બ્રાહ્મણોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ વિદ્વાન, તપસ્વી અને જ્ઞાની એવા આંગીરસી બ્રાહ્મણ ગૌતમ ઋષિનું નામ નક્કી કરવામાં આવ્યું.

પરંતુ આમંત્રિત પચાસ હજાર બ્રાહ્મણોમાંથી પાંચ હજાર સૈન્ધવારણ્ય બ્રાહ્મણોએ ગૌતમ ઋષિના નામનો વિરોધ કર્યો. એટલે આંગીરસી બ્રાહ્મણોએ સૈન્ધવારણ્ય બ્રાહ્મણોને શ્રાપ આપ્યો કે તેઓ વેદને ભૂલી જશે. શ્રાપથી વ્યથિત થયેલ સૈન્ધવારણ્ય બ્રાહ્મણો પોતાના પ્રદેશમાં પાછા જતા રહ્યા.       

તે પછી ભગવતી શ્રી અને ભગવાન વિષ્ણુએ તે દિવ્ય નગર ગૌતમ ઋષિને આદર સાથે દાનમાં આપી દીધું, જે ગૌતમ ઋષિએ ઉપસ્થિત તમામ પિસ્તાળીસ હજાર બ્રાહ્મણોને સમર્પિત કર્યું. તે પછી શ્રીમાળનગરમાં વસેલા તે સઘળા બ્રાહ્મણો શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા અને પિસ્તાળીસ હજાર બ્રાહ્મણોની ન્યાત તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. દેવી લક્ષ્મીના અંશ રૂપ ભગવતી શ્રીના દાન અને આશિર્વાદથી ધન્ય બનેલા આ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોએ દેવી લક્ષ્મી (મહાલક્ષ્મી)ને કુળદેવી તરીકે સ્થાપિત કર્યા.

અહીં વસેલા ૧૪ ગોત્ર અને ૮૪ અટકોવાળા ૪૫૦૦૦ બ્રાહ્મણોમાં ૭૦૦૦ ઋગ્વેદી, ૧૨૦૦૦ યજુર્વેદી, ૨૨૦૦૦ સામવેદી અને ૪૦૦૦ અથર્વવેદી બ્રાહ્મણો હતા.

શ્રીમાળપુરાણની એક અન્ય કથા અનુસાર એકવાર દુર્વાસા ઋષિ ભગવાન વિષ્ણુએ આપેલ દિવ્ય પુષ્પમાળા લઈને જતા હતા, ત્યારે દેવરાજ ઇન્દ્ર સામે મળવાથી ઋષિએ તે પુષ્પમાળા ઇન્દ્રને ભેટ આપી. પરંતુ અહંકારી ઇન્દ્રે તે માળા ફેંકી દીધી, જે ઐરાવત હાથીના પગ નીચે ચગદાઈ ગઈ. આથી રોષે ભરાયેલા દુર્વાસાએ ઇન્દ્રને લક્ષ્મી રહિત થવાનો શ્રાપ આપ્યો. તેનાથી લક્ષ્મી સમુદ્રમાં અદ્રશ્ય થઇ ગઈ. છેવટે સમુદ્રમંથન વખતે અન્ય ૧૪ રત્નો સાથે લક્ષ્મી પ્રગટ થયાં, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ શ્રીમાળનગરમાં અગ્નિની સમક્ષ ચાર ફેરા ફરીને, અર્થાત બીજી વારનાં લગ્નવિધિ કરીને લક્ષ્મીનો ફરીથી સ્વીકાર કર્યો. તે પછી લક્ષ્મીના આદેશથી શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો લગ્ન વખતે ૪ મંગલ ફેરા ઉપરાંત અગ્નિની સાક્ષીએ ૪ ફેરા ફરે છે.

શ્રીમાળપુરાણની એક અન્ય કથા અનુસાર એકવાર લક્ષ્મીજી ભગવાન વિષ્ણુ સાથે શ્રીમાળનગરમાં પધાર્યા હતા. તે વખતે લક્ષ્મીજીએ આઠ પાંખડીવાળાં ૧૦૦૮ સુવર્ણ જેવાં કમળની માળા ધારણ કરેલ હતી. ત્યારે ત્યાં હાજર રહેલ બ્રાહ્મણયુગલોનાં પ્રતિબિંબ આ માળામાં પડ્યાં, તે પછી માળામાંથી દરેક પાંખડી દીઠ એક અર્થાત કુલ ૮૦૬૪ યુગલ પ્રગટ થયા. કલાત્મક સુવર્ણ કમળમાંથી પ્રગટ થયેલ આ યુગલોને લક્ષ્મીજીએ સુવર્ણ પર કલાત્મક કાર્ય કરનાર બનવા વરદાન આપ્યું અને બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓ માટે સુવર્ણાલંકાર બનાવવાની આજ્ઞા કરી. સોનીનું કાર્ય કરનાર આ લોકો ‘શ્રીમાળી સોની’ તરીકે ઓળખાયા.

તે પછી લક્ષ્મીજીને બ્રાહ્મણોની આજીવિકા માટે ચિંતા થઇ, એટલે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના સાથળમાંથી સફેદ વસ્ત્રોમાં સજ્જ. જનોઈ ધારણ કરેલા વણિકો પેદા કર્યા. આ વણિકોને ખેતી, વેપાર અને પશુપાલનનું કાર્ય સોંપી આજ્ઞા કરી કે મહાત્મા બ્રાહ્મણો તમારા પર ઘરનો ભાર સોંપીને તપ અને યજ્ઞનું કાર્ય કરશે. આ વણિકો શ્રીમાળી વણિકો (વાણિયાઓ) તરીકે ઓળખાયા.

ગૌતમ ઋષિ:

શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોના આદિ મહાપુરુષ ગૌતમ ઋષિ હતા. તેઓ ન્યાય, તર્ક, રસાયણ, પદાર્થ, પૃથક્કરણ અને તત્ત્વ વગેરેના શોધક અને ન્યાયશાસ્ત્રના આચાર્ય અને પ્રણેતા હતા. ગૌતમ ઋષિએ લાંબો કાળ તપશ્ચર્યા કરી પોતાની પ્રબળ શક્તિથી સપ્તર્ષિ ઋષિ તરીકેનું માનભર્યું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. તેમના તપના પ્રભાવથી ગોદાવરી નદી ગૌતમગંગા તરીકે ઓળખાય છે.

ગૌતમ ઋષિએ રચેલ ન્યાયશાસ્ત્રને ન્યાયદર્શન અથવા ગૌતમદર્શન પણ કહે છે, જે સર્વમાન્ય ન્યાયશાસ્ત્ર અને અનન્ય વિદ્વતાપૂર્ણ ગ્રંથ છે. તદુપરાંત તેમણે ગૌતમસ્મૃતિ નામનો સ્મૃતિગ્રંથ પણ રચ્યો છે. એક મત મુજબ ગૌતમ ૨૦મા વ્યાસ ગણાય છે.

શ્રીયંત્ર (શ્રીચક્ર) સાથે લક્ષ્મીસૂક્તનો સંબંધ ઋગ્વેદની રુચાઓ સાથે જોડીને તેની ઉપાસના કરવાની શરૂઆત ગૌતમ ઋષિએ કરી હતી. તે ઉપરાંત તુલસીના ગુણો શોધી કાઢીને વિષ્ણુ ભગવાનનું પૂજન ફૂલોને બદલે તુલસીપત્રથી કરવાનું વિધિવિધાન પણ ગૌતમ ઋષિએ કરેલ હતું. આદર્શ મનુષ્ય જીવન માટે ૪૮ સંસ્કારની રચના પણ તેમણે કરેલ હતી. કાળક્રમે આ ૪૮ સંસ્કારમાંથી ૧૬ સંસ્કાર જ ટકી રહ્યા, જે આજે પણ હિંદુ સંસ્કૃતિનું એક મહત્વનું અંગ છે. આમ અતિ વિદ્વાન અને દુરંદેશી ગૌતમ ઋષિએ હિંદુ સંસ્કૃતિ પર પોતાનો અમીટ પ્રભાવ પાથર્યો છે.

ગૌતમ ઋષિનાં પત્ની મહાસતી અહલ્યા તેજસ્વી અને અત્યંત સુંદર સ્ત્રી હતાં. તેમની સુંદરતાથી લોભાઈને દેવોનો રાજા ઇન્દ્ર ગૌતમનો વેશ ધારણ કરીને અહલ્યાને વશ કરવા આવ્યો. તે વખતે ગૌતમ ઋષિ આવી જતાં તેમણે તે બંનેને શ્રાપ આપ્યો. જેથી ઇન્દ્ર રોગીષ્ટ અને નપુંસક થયો અને અહલ્યા શલ્યા (પથ્થર) બની ગયાં. તે પછી ભગવાન રામે અહલ્યાનો ઉદ્ધાર કર્યો.

પત્નીવિયોગથી ઉદાસ થઈને ગૌતમ ઋષિ હિમાલયમાં તપ કરવા જતા રહ્યા હતા. જયારે અહલ્યાનો ઉદ્ધાર થયો, ત્યારે તેઓ શ્રીમાળ પાસે આવેલ વરુણકાનનમાં આવી ત્યાં આશ્રમ બાંધીને રહ્યા. ત્યારથી એ આશ્રમ ગૌતમઆશ્રમ નામથી પ્રસિદ્ધ છે.

ગૌતમ ઋષિને શતાનંદ અને ચિરકારી એમ બે પુત્ર અને અંજની નામની પુત્રી હતાં. શતાનંદ મિથીલા નરેશ જનકરાજાના પુરોહિત થયા અને ચિરકારી પ્રસિદ્ધ ઋષિ થયા. પુત્રી અંજની મહાવીર હનુમાનજીનાં માતા થાય.

જો કે ઐતિહાસિક રીતે જોવા જઈએ તો ગૌતમઋષિ મહાવીરના સમકાલીન હતા. તેથી શ્રીરામ સાથે જોડાયેલ વ્યક્તિઓ સાથે ગૌતમઋષિનો ઉપર મુજબનો સંબંધ ઘણા વિદ્વાનો માન્ય રાખતા નથી. કદાચ પૌરાણિક કાળના ગૌતમઋષિ અને શ્રીમાળનગરના ગૌતમઋષિ અલગ અલગ વ્યક્તિઓ હોય તેવી શંકા આ વિદ્વાનો ધરાવે છે. વળી આ સમયમાં ‘શ્રી’ નાં લગ્ન સ્વયં વિષ્ણુભગવાન સાથે થાય તે હકીકત પણ માન્યામાં ના આવે તેવી છે. એટલે એક મત મુજબ કદાચ વિષ્ણુરૂપ શાલીગ્રામ સાથે ‘શ્રી’ નાં લગ્ન કરવામાં આવ્યાં હોય તે શક્ય છે. 

શ્રીમાળપુરાણ મુજબ ગૌતમઋષિને શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો દ્વારા ગૌવધનો ખોટો આરોપ લગાવીને ન્યાત બહાર કરવામાં આવ્યા, એટલે ગૌતમઋષિએ શ્રીમાળનગરનો ત્યાગ કર્યો અને જૈન ધર્મ અપનાવ્યો. આ ઘટનાથી નારાજ થઈને ‘શ્રી” એ શ્રીમાળનગરના વિનાશનો શ્રાપ આપીને પોતે પણ શ્રીમાળ છોડીને પાટણ જવાનો નિર્ણય લીધો. શ્રીમાળપુરાણ મુજબ વિ.સં. ૧૨૦૩ના વૈશાખ સુદ ૮ ના રોજ શ્રી એટલે કે લક્ષ્મીજી પાટણ પધાર્યા છે. તેનો અર્થ એવો પણ છે કે આ દિવસે લક્ષ્મીજીની પ્રતિમાને શ્રીમાળનગરથી લાવીને પાટણમાં પધરામણી કરવામાં આવી. પાટણમાં ત્રીપોળીયા વિસ્તારમાં આવેલ લક્ષ્મી શેરીના મંદિરમાં આ મૂર્તિ આજે પણ વિદ્યમાન છે.

૨) મધ્યકાળ:

લાંબા સમય સુધી આ શ્રીમાળનગરી શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોના વેદમંત્રોના ઘોષથી ગુંજતી રહી અને તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલ અસંખ્ય યજ્ઞોથી પવિત્ર થતી રહી. શ્રી (લક્ષ્મી)ની કૃપા અને દાનશીલતાથી શ્રીમાળનગર સમૃદ્ધિ અને વૈભવથી ભર્યુંભર્યું બનેલ હતું. પરંતુ ગૌતમઋષિના અવસાન પછી લક્ષ્મીજીના શ્રાપના કારણે શ્રીમાળનગરનું વિઘટન શરુ થઇ ગયું.

શ્રીમાળનગરની સ્થાપનાના એકસો વર્ષ પછી વિદેશી આક્રમણખોરોના સતત હુમલાઓને કારણે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો તથા અન્ય નગરજનો શ્રીમાળનગર છોડીને આબુ પર્વત અને સુંધા પહાડ જેવા સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં વસવાટ કરવા ચાલ્યા ગયા. આજે પણ સુંધા પર્વત પર બિરાજમાન સુંધામાતા તરીકે ઓળખાતાં ચામુંડા માતા શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોના કુળ અંબામાતાના રૂપમાં તેમનું જતન અને રક્ષણ કરે છે. આ સુપ્રસિદ્ધ સુંધામાતા મંદિરમાં ચામુંડામાતાની મૂર્તિ પાસે એક શિવલિંગ સ્થાપિત છે, જે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોના ઉપમન્યુ ગોત્રના કુળદેવતા છે. વળી ત્યાં નાગિની માતાનાં સ્થાનક પણ છે, જે તેમની કુળદેવી છે.

ત્યારબાદ લગભગ ૧૫૦ વર્ષ પછી શ્રીમાળનગરમાં શ્રીપુંજ નામના પ્રતાપી રાજા થઇ ગયા. તેમણે સ્થળાંતર કરી ગયેલા પોતાના નગરજનોને પાછા શ્રીમાળનગરમાં વસાવ્યા અને શ્રીમાળનગરને ફરીથી સમૃધ્ધ શહેર બનાવ્યું. આ સમયમાં અહીંના શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોએ પોતાની વિદ્વતાથી આર્ય સંસ્કૃતિના રક્ષણ અને વર્ધનના કાર્યમાં અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું છે.

આ સમયમાં અહીં બ્રહ્મગુપ્ત નામના શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ થઇ ગયા, જેઓ ખગોળ અને જ્યોતિષશાસ્ત્રના પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન હતા. તેમનો સમય ચાવડા વંશના રાજા વ્યાઘ્રમુખના શાસન દરમ્યાન હતો. બ્રહ્મગુપ્તે વિ. સં. ૬૮૫માં બ્રહ્મસ્ફુટ સિધ્ધાંત અને ખંડખાદ્ય નામના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથોની રચના કરી હતી. ભીનમાળના વતની હોવાથી બ્રહ્મગુપ્ત ‘ભીલ્લ્માલકાચાર્ય’ તરીકે જાણીતા થયા હતા.

મહાકવિ માઘ:

 

Magh-F

મધ્યકાળના શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોમાં મહાકવિ માઘ સૌથી પ્રસિદ્ધ નામ છે. મધ્યકાળના શ્રેષ્ઠ કવિઓમાં તેમનું નામ અગ્રગણ્ય ગણાય છે. તેમનો જન્મ માઘ (મહા) માસની પૂર્ણિમાના દિવસે સંવત ૭૨૭માં ભીનમાળ નગરના મહામંત્રી ઋષભદેવના વિહાત પુત્ર શ્રીકુમુદ પંડિત (દત્તક) તથા માતા બ્રાહ્મીને ત્યાં થયો હતો. માઘ માસમાં જન્મ થવાથી તેમનું નામ માઘ રાખવામાં આવ્યું હતું.

માઘ બાળપણથી જ વિદ્વાન હતા અને નાની ઉમરમાં જ તેમણે વેદ, ઉપનિષદ વેદાંતદર્શન, મીમાંસા, રાજનીતિ, સંગીત, નાટક, ધનુર્વિદ્યા, આયુર્વેદ, ગાંધર્વવેદ જેવા અનેકવિધ વિષયોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો.

માઘ મહાકવિ હોવા ઉપરાંત દર્શનશાસ્ત્ર, સંગીતશાસ્ત્ર ને વ્યાકરણશાસ્ત્રના પ્રકાંડ પંડિત હતા. તેમની ઉંચી વિદ્વતા અને સાહિત્યિક પ્રતિભાનો ખ્યાલ તેમના દ્વારા રચાયેલ મહાકાવ્ય “શિશુપાલવધ”નો અભ્યાસ કરવાથી મળે છે. નોંધપાત્ર વાત તો એ છે કે મોટાભાગના કવિઓ અનેક ગ્રંથોની રચના પછી “મહાકવિ”નું બિરુદ પ્રાપ્ત કરે છે, જયારે માઘે તો પોતાના સમગ્ર જીવન દરમ્યાન માત્ર એક જ ગ્રંથ “શિશુપાલવધ” ની રચના કરી હતી. આમ છતાં તેમને મહાકવિનું બિરુદ પ્રાપ્ત થયું છે, તેના પરથી તેમની વિદ્વતા અને પ્રતિભાનો ખ્યાલ આવે છે.

શિશુપાલવધ સંસ્કૃત ભાષાની સર્વોત્તમ કૃતિઓમાંની એક ગણાય છે. આ ગ્રંથમાં સંસ્કૃત શબ્દોની એટલી બધી વિપુલતા છે કે સંસ્કૃત ભાષાના બધા જ શબ્દો તેમાં આવી ગયા છે તેમ કહેવાય છે.

તેમના સમકાલીન અન્ય મહાકવિઓ સાથે સરખામણી કરતો સંસ્કૃત ભાષાનો આ પ્રસિદ્ધ શ્લોક મહાકવિ માઘની મહત્તા સ્પષ્ટ કરે છે:

उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवं |

दन्डिन: पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणः||

અર્થાત ઉપમા કવિ કાલિદાસની શ્રેષ્ઠ છે, અર્થગૌરવ કવિ ભારતીનું અનુપમ છે, પદલાલિત્ય કવિ દંડીનું પ્રશંશાપાત્ર છે, જયારે મહાકવિ માઘ તો આ ત્રણેય ગુણોમાં સંપન્ન છે.

ભારત સરકાર દ્વારા તા. ૦૬.૦૨.૨૦૦૧ના રોજ મહાકવિ માઘના જન્મદિવસ માઘ પૂર્ણિમાના દિવસે પાંચ રૂપિયાની ટપાલ ટીકીટ બહાર પાડીને તેમનું યથાયોગ્ય સન્માન કરવામાં આવ્યું છે, જે સમગ્ર શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ સમાજ માટે ગૌરવની વાત છે.

ભીનમાલ શહેરના પ્રવેશદ્વાર પર “મહાકવિ માઘની જન્મભૂમિ ભીનમાળમાં આપનું સ્વાગત છે” એવું બોર્ડ મૂકીને અત્યારના શાસન દ્વારા પણ મહાકવિ માઘની મહત્તા સ્વીકારવામાં આવી છે.

૩) અર્વાચીનકાળ:

વિ. સં. ૧૨૦૩માં મુસ્લિમ આક્રમણોને પરિણામે શ્રીમાળનગરનું ફરીથી વિઘટન થયું અને અહીંના શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો અન્ય નગરજનો સાથે બીજીવાર શ્રીમાળનગર છોડીને મારવાડ અને ગુજરાત તરફ ચાલ્યા ગયા. તે સમયે પાટણના ચાલુક્ય રાજાઓ મુસ્લિમો સામે અજેય હતા, એટલે મોટાભાગના લોકો શરૂઆતમાં પાટણમાં વસ્યા અને કાળક્રમે ગુજરાતના અન્ય ભાગોમાં ફેલાયા.

વિ. સં. ૧૨૯૬માં જોધપુરના રાઠોડ વંશના રાજા રાવસિંહે શ્રીમાળનગરમાંથી યવનોને હટાવી ફરીથી હિંદુ શાસન સુદ્રઢ કર્યું. તેમણે નગરના મધ્યભાગ અને દક્ષિણભાગમાં આવેલાં લક્ષ્મીજીનાં બે મંદિરોનો જીર્ણોધ્ધાર પણ કરાવ્યો. તે સમયે રાજાએ શાલીગ્રામ શિલા સાથે લક્ષ્મીજીની પ્રતિમા ઉઠાવીને હોમાગ્નિની ચાર પરિક્રમા કરી હતી. તેથી તે સમયે ઘોષણા કરવામાં આવી હતી કે હવેથી સમગ્ર રાજ્યમાં લગ્ન સમયે કન્યાને ઉઠાવીને અગ્નિની ચાર પ્રદક્ષિણા કરવામાં આવશે. તે પછી શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોમાં લગ્ન સમયે કન્યાને ઉઠાવીને અગ્નિની ચાર પ્રદક્ષિણા કરવાનો રીવાજ અમલમાં આવ્યો, જે લક્ષ્મીફેરા તરીકે ઓળખાય છે.

વિ. સં. ૧૯૯૨માં ભીનમાળના પ્રતિહાર રાજા નાગભટ્ટે પુષ્કર તળાવનો જીર્ણોધ્ધાર કર્યો અને ત્યાં મોટો યજ્ઞ કર્યો. સાથે સાથે શ્રીમાળનગરની સ્થાપના વખતે જે સૈન્ધવારણ્ય બ્રાહ્મણોને શ્રાપ આપીને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, તેમના શાપ-વિમોચનનો યજ્ઞ પણ કરવામાં આવ્યો. તે પછી શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો અને સૈન્ધવારણ્ય બ્રાહ્મણોનું પુનર્મિલન થયું. પુષ્કરમાં બનેલ આ ઘટના પછી સૈન્ધવારણ્ય બ્રાહ્મણો પુષ્કરણા બ્રાહ્મણો તરીકે ઓળખાતા થયા.

૪) આધુનિક યુગ:

કાળક્રમે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોની વેદની પારંગતતા ઓછી થતી ગઈ. વળી અંગ્રેજકાળમાં સુધારાવાદી વિચારોને કારણે પ્રજામાં યજ્ઞયાગનું મહત્વ પણ ઘટી ગયું. જેથી શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોએ આજીવિકા માટે અન્ય ધંધાઓ અપનાવવા પડ્યા. તેમણે શરૂઆતમાં ખેતી કરવાનું ચાલુ કર્યું અને સમયાંતરે ભણતર વધ્યું તેમ શિક્ષક અને તલાટી જેવી સરકારી નોકરીઓ સ્વીકારી. ધીમે ધીમે ઘણા શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો ઉચ્ચ સરકારી હોદ્દાઓ ઉપર પહોંચ્યા, ઘણા વેપાર-ઉદ્યોગમાં પણ સફળ થયા અને કેટલાકે રાજકારણમાં પણ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ શોભાવ્યા છે.

આધુનિક યુગના પ્રસિદ્ધ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો આ મુજબ છે: (અહીં મર્યાદિત નામનો જ સમાવેશ કરેલ છે, આપના ધ્યાનમાં અન્ય વ્યક્તિઓ હોય તો વિગતો મને મોકલવા વિનંતી છે.)

કવિશ્વર દલપતરામ:

Dalpatram-F

(૧૮૨૦-૧૮૯૮) ગુજરાતના અર્વાચીન યુગના ખ્યાતનામ કવિઓમાં કવિ દલપતરામનું નામ અગ્રગણ્ય છે, જો કે જ્ઞાતિબંધુ તરીકે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ સમાજમાં તેમની પ્રતિભા મુજબ તેમનું નામ જાણીતું થયું નથી એ કમનસીબ બાબત છે.

દલપતરામનો જન્મ કાઠીયાવાડના વઢવાણ ગામમાં વર્ષ ૧૮૨૦માં ડાહ્યાલાલ ત્રિવેદી નામના શ્રીમાળી બ્રાહ્મણને ઘેર થયો હતો. બાળપણમાં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના દેવાનંદ આશ્રમમાં તેમણે પ્રાચીન પધ્ધતિ મુજબ શિક્ષણ મેળવ્યું. વ્રજભાષા, સંસ્કૃત, પિંગળ, અલંકારશાસ્ત્ર વિગેરેનો અભ્યાસ કરીને તેઓ ૧૪ વર્ષની વયે અમદાવાદ આવ્યા.

તે વખતે અમદાવાદમાં વહીવટી કર્નલ તરીકે એલેક્ઝાંડર ફાર્બસ નામના વિદ્વાન અંગ્રેજ હતા, જેઓ વિદ્વાનોને પ્રોત્સાહન આપનાર પણ હતા. દલપતરામને ફાર્બસને સંસ્કૃત શીખવવાનું કામ મળ્યું, જેથી તે બંનેનો પરિચય ગાઢ બન્યો. ફાર્બસની પ્રેરણાથી દલપતરામે વ્રજભાષાને બદલે ગુજરાતીમાં કવિતાઓ લખવાનું શરુ કર્યું.

દલપતરામે એક હજારથી પણ વધારે છંદોબદ્ધ કવિતાઓ લખી, સંખ્યાબંધ ગરબીઓ રચી તેમ જ નિબંધો અને નાટકો પણ લખ્યાં. તેમણે સામાજિક કુરિવાજો પર અનેક કવિતાઓ રચીને સામાજિક જાગૃતિ લાવવામાં મોટો ફાળો આપ્યો. તેમની ઘણી રચનાઓ પાઠ્યપુસ્તકોમાં સ્થાન પામી છે.

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક સહજાનંદ સ્વામીએ તેમને મહાકવિની પદવી આપી બહુમાન કર્યું. તે પછી તેઓ કવિ તરીકે એટલા બધા જાણીતા થયા કે તેઓ તેમજ તેમના વંશજો પણ “ત્રિવેદી” ને બદલે “કવિ” તરીકે ઓળખાતા થઈ ગયા.  

ગુજરાતી ભાષાનું સર્વ પ્રથમ નાટક ‘લક્ષ્મી’ લખવાનું બહુમાન પણ કવિ દલપતરામને જ પ્રાપ્ત થયેલ છે. 

કવિ દલપતરામ ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીના મંત્રી બન્યા અને કેટલાંય વર્ષો સુધી તેના મુખ્ય સામયિક “બુદ્ધિપ્રકાશ”નું સંપાદન કર્યું.

ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેમના અદ્વિતીય પ્રદાન બદલ ગુજરાત સરકારે તેમના લંબેશ્વરની પોળના  નિવાસસ્થાનને સ્મારક સ્થળ જાહેર કરીને તથા ત્યાં કવિની ૧૨૦ કિલો વજનની કાંસા અને તાંબાની સુંદર મૂર્તિ મૂકીને તેમનું બહુમાન કરેલ છે. વર્ષ ૨૦૦૧માં આ સ્મારકને હેરીટેજ વોકમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. કવિના સન્માનમાં સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં “કવિશ્વર દલપતરામ એવોર્ડ” આપવામાં આવે છે. 

દલપતરામ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિના વિકાસ માટે પણ ઘણા જાગૃત હતા. તેમણે અમદાવાદમાં શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ છાત્રાલયની સ્થાપના તેમજ સંચાલન માટે ઘણો પરિશ્રમ ઉઠાવ્યો હતો તેમજ આ જ્ઞાતિના માસિક મુખપત્ર શ્રીમાળી શુભેચ્છકના સંચાલન માટે પણ તેઓ મોટો પ્રેરણા સ્ત્રોત હતા. તેમણે શ્રીમાળપુરાણની હસ્તપ્રત કોપી મેળવીને તેના પર સંશોધન કર્યું અને મૂળ સંસ્કૃત ભાષાના ગ્રંથનું ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરીને શ્રીમાળી શુભેચ્છક માસિકમાં હપ્તાવાર છાપવાનું પણ શરુ કર્યું હતું.   

કવિ દલપતરામની મુખ્ય કૃતિઓ નીચે મુજબ છે:

માંગલિક ગીતાવલી, રાજવિદ્યાભ્યાસ, સંપલક્ષ્મીસંવાદ, ફાર્બસ વિરહ, હરિલીલામૃત, ज्ञान चातुरी, श्रवणाख्यान, पुरुषोत्तम चरित વિગેરે

તેમની જાણીતી કાવ્ય રચનાઓ આ મુજબ છે:

  • અન્યનું તો એક વાંકું આપનાં અઢાર છે…
  • અંધેરી નગરીને ગંડુ રાજા….

મહાકવિ નાનાલાલ:

nanalal

(૧૮૭૭-૧૯૪૬) કવિ દલપતરામના પનોતા પુત્ર નાનાલાલનો જન્મ અમદાવાદમાં થયો હતો. મુબઈ અને પૂનામાં MA સુધીનું શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરી, કોલેજમાં પ્રોફેસરથી લઈને ન્યાયાધીશ અને શિક્ષણાધિકારી સુધીના ઉચ્ચ હોદ્દા સંભાળ્યા. છેવટે મહાત્મા ગાંધીની હાકલ પડ્યેથી સરકારી નોકરી છોડી દેશ અને સાહિત્યની સેવામાં જીવન પરોવ્યું.

નાનાલાલ મહાન પ્રતિભાશાળી કવિ હતા. ઊર્મિકવિ તરીકે જાણીતા નાનાલાલ અપદ્યાગદ્ય (અછાંદસ) એટલે કે ડોલનશૈલીના જનક તરીકે ઓળખાય છે. તેમની રચનાઓમાં પ્રાચીન અને અર્વાચીન કવિતાઓનો સુભગ સુમેળ થયેલો છે. બાળકાવ્યો, ભજનો, પ્રસંગ કાવ્યો, મહા કાવ્યો, નાટક, વાર્તા, નવલકથા, ચરિત્ર કથા, અનુવાદ, સંપાદન જેવાં સાહિત્યનાં તમામ ક્ષેત્રોમાં તેમનું અદ્વિતીય પ્રદાન રહેલું છે.

nanalal2

ભારત સરકારે ૧૬મી માર્ચ, ૧૯૭૮ના રોજ તેમની ટપાલ ટીકીટ બહાર પાડીને તેમનું સન્માન કરેલું છે.

મૂખ્ય કૃતિઓ:

  • કવિતા– ન્હાના ન્હાના રાસ (૩ ભાગ), ચિત્રદર્શનો, પ્રેમભક્તિ ભજનાવલી
  • નાટ્ય કવિતા– જયા અને જયંત, ઈન્દુકુમાર, વિશ્વગીતા, શાહેનશાહ અકબર, જહાંગીર-નૂરજહાન, મિથ્યાભિમાની
  • ચરિત્ર– કવિશ્વર દલપતરામ
  • અન્ય– વસંતોત્સવ, હરિસંહિતા મહાકાવ્ય, સાહિત્યમંથન, કુરુક્ષેત્ર

જાણીતી રચનાઓ:

  • પ્રભો અંતર્યામી…
  • હરી આવોને…
  • અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા…
  • પાર્થને કહો ચડાવે બાણ…
  • મારા કેસરભીના કંથ…

વૈદરાજ જટાશંકર ત્રિવેદી: જામનગરના વૈદરાજ જટાશંકર લીલાધર ત્રિવેદી અને તેમના ખંતીલા સહાયક કેશવજી વિશ્વનાથે વર્ષ _____ માં શ્રીમાળી શુભેચ્છક સભા સ્થાપી અને શ્રીમાળી શુભેચ્છક માસિક શરુ કર્યું. તે સમયમાં શ્રીમાળી શુભેચ્છકે જ્ઞાતિમાં નવું ચૈતન્ય અને ઉત્સાહ રેડી નવું જીવન આપ્યું હતું. જ્ઞાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે છાત્રાલય બનાવવાનો મૂળભૂત વિચાર પણ તેમનો જ હતો અને અથાગ પરિશ્રમ પછી તેમણે આ વિચારને વાસ્તવિકતામાં પલટાવીને અમદાવાદ ખાતે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ છાત્રાલય શરુ કરાવ્યું. તેઓ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ કેળવણી મંડળના સૌ પ્રથમ મેનેજીંગ ટ્રસ્ટી બન્યા. અમદાવાદ જેવા મોટા શહેરમાં મોખાની જગ્યાએ આવેલ આ છાત્રાલયની ઉત્તમ સગવડ દ્વારા જ્ઞાતિના અનેક વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરીને જીવનમાં ઘણા આગળ વધી શક્યા છે. 

સ્વામી સચ્ચિદાનંદ:

sachidanand

સ્વામી સચ્ચિદાનંદ કોઈ સંપ્રદાય સાથે સીધી રીતે સંકળાયા વિના તપ અને સ્વાનુભવથી પ્રેરાઈને સમાજની સર્વાંગી ઉન્નતિ માટે સતત કાર્ય કરી રહેલા એક સંત છે.

તેમનો જન્મ વર્ષ ૧૯૩૨માં થયો હતો અને પૂર્વાશ્રમમાં તેમનું નામ નાનાલાલ મોતીરામ ત્રિવેદી હતું. તેઓ ઉત્તર ગુજરાતના મુજપુર ગામના શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ હતા. તેમણે સંન્યાસ લીધા પછી શાસ્ત્રોના ગહન અભ્યાસ થકી અપાર જ્ઞાન મેળવ્યું અને સંન્યાસી તરીકે દેશ અને વિદેશોમાં અનેક જગ્યાએ પરિભ્રમણ કરી વિશાળ અનુભવ મેળવ્યો છે. તેમણે વારાણસીથી વેદાન્તાચાર્ય (પીએચડી સમકક્ષ)ની ડીગ્રી મેળવી છે.

તેઓ પોતાના ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અને રાષ્ટ્રવાદી, માનવતાવાદી અને સુધારાવાદી વિચારોને પ્રવચનો અને પુસ્તકો મારફત લોકો સુધી પહોંચાડી સમાજના વિકાસ માટેનું અભૂતપૂર્વ કાર્ય કરી રહ્યા છે.  ટૂંકમાં કહીએ તો સતત પ્રવૃતિમય સંન્યાસી એવા સ્વામીજી સેવા, શિક્ષણ અને સંસ્કારઘડતરનું ત્રિવેણી તીર્થ છે. તેમનો આશ્રમ દંતાલી, તા. પેટલાદ ખાતે આવેલો છે.

ઘનશ્યામભાઈ ઓઝા : (૧૯૧૧-૨૦૦૨) ભાવનગર જીલ્લાના ઉમરાળાના વતની ઘનશ્યામભાઈ માર્ચ ૧૯૭૨ થી જુલાઈ ૧૯૭૩ સુધી ગુજરાતના ચોથા મુખ્યમંત્રી હતા. તદુપરાંત તેઓ સ્વાતંત્ર સેનાની, કેન્દ્રીય રાજ્યમંત્રી અને પાંચ ટર્મ સુધી સંસદસભ્ય હતા. મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમણે માધ્યમિક શિક્ષણ ફ્રી કરવાનો ક્રાંતિકારી નિર્ણય લીધો હતો.

ચીમનલાલ શિવશંકર ત્રિવેદી: (૧૯૨૯ – ૨૦૧૬) મહેસાણા જીલ્લાના મુજપુરના વતની, કર્મભૂમિ અમદાવાદ, ૧૯૬૧માં પીએચડી કર્યું, વિદ્વાન પ્રોફેસર, જાણીતા લેખક, વિવેચક અને સંપાદક, જાણીતી કૃતિઓ: પિંગળદર્શન, ઊર્મિકાવ્ય. ભાવલોક, ભાવમુદ્રા, આપણાં ખંડકાવ્યો, સુદામાચરિત્ર, કુંવરબાઈનું મામેરું, અભિમન્યુ આખ્યાન, ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ,        

અશોક દવે: જન્મ વર્ષ ૧૯૫૨માં જામનગર ખાતે, કર્મભૂમિ અમદાવાદ, સુપ્રસિદ્ધ હાસ્યલેખક અને લોકપ્રિય કટાર લેખક, જૂનાં હિન્દી ફિલ્મી ગીતો આધારિત ફરમાઇશ ક્લબના સંચાલક, ફિલ્મ અને ફિલ્મી સંગીત પર તલસ્પર્શી લેખો લખ્યા છે. ‘બુધવારની બપોરે’ અને ‘એન્કાઉન્ટર” લોકપ્રિય કોલમ, ૧૮ પુસ્તકો બહાર પડયાં છે.

નિરંજન ત્રિવેદી: જાણીતા હાસ્યલેખક

૫) ગોત્ર અને અવટંક:     

ગોત્ર એ બ્રાહ્મણ કુળનો ર્નિદેશ કરતું એક અવિભાજ્ય અંગ છે જે પિતૃપક્ષના મૂળ પૂર્વજ જણાવે છે. ‘ગોત્ર’ શબ્દ કુટંબ, કુળ, વંશ વિગેરે માટે વપરાય છે. શરૂઆતમાં સપ્તર્ષિ (કશ્યપ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, વિશ્વામિત્ર, ગૌતમ, જમદગ્નિ અને ભરદ્વાજ) અને અગસત્ય, એમ “આઠ ઋષિમાંના ગમે તે કોઇનો વંશજ” એવા અર્થમાં ગોત્ર શબ્દ વપરાયો હતો અને કાળક્રમે આ સંખ્યા વધીને ૪૯ ગોત્ર સુધી પહોંચી છે. આમ બ્રાહ્મણોને આ ૪૯માંથી કોઈ એક ગોત્ર હોય છે. શાસ્ત્ર પ્રમાણે જેનાં ગોત્ર એક જ હોય તેઓનાં લગ્ન થઈ શકે નહિ.

શ્રીમાળપુરાણ મુજબ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોનાં ૧૪ ગોત્ર છે અને દરેક ગોત્ર દીઠ પ્રવર, વેદ, શાખા, શર્મ, કુળદેવી, શિવ, વિનાયક, ભૈરવ અને યક્ષ પણ અલગ અલગ છે.

મૂળમાં બ્રાહ્મણો ગોત્ર પરથી જ ઓળખાતા હતા. પરંતુ કાળક્રમે જુદાંજુદાં કુટુંબો તેમના કોઈ પૂર્વજના નામ પરથી કે વસવાટના ગામના નામ મુજબ અથવા તેમના વ્યવસાય પરથી ઓળખાતા થયાં. આ ઓળખ અવટંક (અટક) કહેવાય છે. શ્રીમાળપુરાણ મુજબ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોની ૮૪ અવટંક છે. પરંતુ સમયાંતરે અટકની સંખ્યા વધતી ગઈ, જેથી હાલ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોમાં ૧૬૨ અટક મળી આવે છે.

ગોત્રમાં થઈ ગયેલ પ્રખ્યાત ઉત્તમ પુરુષો પ્રવર કહેવાય છે. પ્રવરનો અર્થ છે: જે તે ગોત્રના મુખ્ય પ્રવર્તક ઋષિઓ. જેમ કે ગૌતમ ગોત્રના ગૌતમ, ઔતથ્ય અને આંગિરસ એમ ત્રણ મુખ્ય ઋષિઓનાં નામ પરથી ત્રણ પ્રવર છે. સામાન્ય રીતે પ્રવરમાં ત્રણ કે પાંચ ઋષિઓ હોય છે.

 શ્રીમાળપુરાણ મુજબ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણોનાં ૧૪ ગોત્ર અને દરેક ગોત્રનાં કુળદેવીની વિગત આ મુજબ છે:  

ગોત્ર કુળદેવી
કૌશિક કમલેશ્વરી માતા
શાંડિલ્ય ક્ષેમંકરી માતા 
મૌદગલ ખરાનના માતા
લૌડ્વાન ચામુંડા (સુંધા) માતા
હરિતસ દંતચંડી માતા
ઉપમન્યુ નાગિણી માતા
ગૌતમ નિમ્બજા માતા
કપિન્જલ બગસ્થળી માતા
ભારદ્વાજ બંધુક્ષણી માતા
વત્સસ બાલાગૌરી માતા
ચાંદ્રાસ મહાલક્ષ્મી માતા
કાશ્યપ યોગેશ્વરી માતા
પારાશર વટક્ષિણી માતા
સનક્સ વરુણાચી માતા
આ લેખ અંગે આપનો અભિપ્રાય અને સલાહ-સૂચન નીચે આપેલ "મારો અભિપ્રાય" કોલમમાં જણાવવા વિનંતી.
જો તમને આ બ્લોગ પસંદ આવ્યો હોય તો તમારું ઇમેલ આઈડી અહીં રજીસ્ટર કરીને આ બ્લોગના ચાહક બનવા વિનંતી છે. જેથી કરીને આ બ્લોગ પર જયારે જયારે નવી પોસ્ટ મુકાય ત્યારે આપને ઈમેલ દ્વારા જાણ થાય તેવી સુવિધા મળશે.  
આ પેજ આપને પસંદ આવ્યું હોય તો નીચે આપેલ લાઇક (Like)ના બટન પર ક્લિક કરવા વિનંતી છે. 
આ પેજની આપની પસંદ અથવા નાપસંદ નીચે આપેલ "અહીં મૂલ્યાંકન કરો" કોલમમાં દર્શાવવા વિનંતી છે.
આ પેજને વોટ્સ એપ, ફેસબુક, ટ્વીટર, ગુગલ+ અને અન્ય સોશિયલ મિડિયા ઉપર શેર કરવા વિનંતી છે.  

અવારનવાર અહીં મળતા રહેવાનું ભૂલશો નહી હોં !!

મુલાકાત બદલ આભાર,

તમારા સુંદર સ્વાસ્થ્ય માટેની શુભેચ્છાઓ સાથે, 

સુરેશ ત્રિવેદી

Advertisements

71 thoughts on “શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ ઈતિહાસ

મારો અભિપ્રાય

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s