(૧) મનની શક્તિ અપાર

mind

કસ્તુરીમૃગ મીઠી સુગંધ આવવાથી જંગલમાં ચારેબાજુ ડાફેરાં મારતાં શોધ્યા કરે છે કે આ સુગંધ ક્યાંથી આવી રહી છે. પરંતુ તેને ખ્યાલ આવતો નથી કે જે સુગંધ આવી રહી છે, તેનું મૂળ તેની પોતાની ડૂંટીમાં રહેલ કસ્તુરીમાં જ સમાયેલું છે.

માણસને પણ કસ્તુરી મૃગ જેવું થયું છે. તે સફળતા અને સુખશાંતિ મેળવવા માટે બીજે બધે ડાફેરાં મારે છે, પણ તે મેળવવા માટેની શક્તિ ખુદ પોતાના મનની ગહેરાઈઓમાં જ છુપાયેલી હોય છે, તે રહસ્યની તેને ખબર હોતી નથી.   

માનવ મનમાં એટલી અપાર શક્તિ હોય છે કે જો દ્રઢપણે એમ વિચારવામાં આવે કે અમૂક કાર્ય ‘શક્ય છે’, તો પછી એ કાર્ય શક્ય થવાના ચાન્સીસ ખૂબ વધી જાય છે. દ્રઢ મનોબળથી ઘણા લોકોએ આશ્ચર્યજનક સિધ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી છે, એ બધા જાણે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે આવું અમુક વ્યક્તિઓ માટે જ શક્ય છે. વાસ્તવમાં કુદરતે દરેક વ્યક્તિને આવી શક્તિ આપેલી હોય છે. પરંતુ તે શક્તિ સુષુપ્ત અવસ્થામાં હોય છે, એટલે તેને જાગ્રત કરવાની જરૂર પડે છે. જે વ્યક્તિ આ સુષુપ્ત શક્તિને જાગ્રત કરી શકે છે, તે સફળતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે. વળી આ શક્તિને જેટલી વધુ જાગ્રત કરી શકાય, એટલાં મોટાં પરિણામ મેળવી શકાય છે.

મનની આવી અપાર શક્તિ કઈ રીતે જાગ્રત કરવી તે સમજતાં પહેલાં ‘મન’ એટલે શું તે સમજી લઈએ.

મન એટલે શું:

સામાન્ય રીતે મન એટલે મગજ એવું સમજવામાં આવે છે. પરંતુ મન એ મગજની માફક શરીરનું કોઈ એક અંગ નથી. મન અને મગજ બંને જુદી વસ્તુઓ છે. મગજ એ મસ્તિષ્કમાં ખોપરી નીચે આવેલ એક અંગ છે, જે શરીરની વિવિધ ક્રિયાઓનું સંચાલન કરનાર મુખ્ય અંગ ગણાય છે. જયારે મન એ દેખાઈ શકે એવું કોઈ અંગ નથી, પરંતુ ખુદ મગજનું સંચાલન કરનાર એક શક્તિ છે.

એક ઉદાહરણથી આ વાત સ્પષ્ટ રીતે સમજીએ. દરેક શહેરમાં વીજળીનો પુરવઠો પાડનાર  એક પાવરહાઉસ હોય છે. આ પાવરહાઉસ સ્પષ્ટ રીતે દેખી શકાય એવું અને સ્પર્શી શકાય એવું હોય છે અને શહેરમાં વીજળી પૂરી પાડવા માટેનું મુખ્ય સાધન હોય છે. તેના સિવાય શહેરને વીજળી મળી શકે નહિ.

પરંતુ પાવરહાઉસ ગમે તેટલું મોટું અને અદ્યતન પણ હોય, પરંતુ તેમાં વીજળીનો પુરવઠો હાજર ના હોય તો? તો તે પાવરહાઉસ સાવ નકામું થઇ પડે. આમ પાવરહાઉસ વીજળીની શક્તિ વહન કરવા માટેનું એક સાધન માત્ર છે, પરંતુ તે પોતે કોઈ શક્તિ નથી. પાવરહાઉસનું પણ મહત્વ તો છે જ, પરંતુ વીજળીનું મહત્વ તેના કરતાં ઘણું વધારે છે.

હવે આ વીજળીનો કરંટ દેખી શકાતો નથી કે સ્પર્શી શકાતો નથી, પરંતુ શહેરનું બધું કામકાજ આ વીજળીની શક્તિ વડે જ ચાલે છે. બસ હવે આ પાવરહાઉસ એટલે મગજ અને વીજળી એટલે મન એમ માનીને વિચારો, એટલે બંને વચ્ચેનો તફાવત તથા બંનેનું મહત્વ સહેલાઈથી સમજાઈ જશે. ટૂંકમાં મગજ એક સાધન છે અને મન આ સાધનને ચલાવનાર શક્તિ છે.

મગજ મારફત મન પોતાના શરીરને તો સંપૂર્ણપણે કંટ્રોલ કરે જ છે, પરંતુ કેટલીક દિવ્ય વ્યક્તિઓ તો પોતાના મનની શક્તિ વડે બીજી અનેક વ્યક્તિઓના મન તથા શરીર પર અને સમગ્ર સમાજ અને દેશ પર પણ પ્રભાવ પાડી શકે છે. મહાત્મા ગાંધીજીની એક હાકલથી આખો દેશ તેમની પાછળ ખડે પગે ઉભો થઇ ગયો હતો, તે ગાંધીજીની આંતરિક શક્તિઓનો પ્રભાવ હતો. ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરીશું તો મનની શક્તિના આવા અનેક કિસ્સાઓ જોવા મળશે.  

મનના બે ભાગ છે: જાગ્રત મન (Conscious Mind) અને અજાગ્રત (અર્ધજાગ્રત) મન (Subconscious Mind). મનના આ બે ભાગ ચેતન મન અને અચેતન મન એવી રીતે પણ ઓળખાય છે.

જાગ્રત મન:

જાગ્રત મન આપણે જયારે જાગ્રત અવસ્થામાં હોઈએ છીએ, ત્યારે કામ કરે છે, પરંતુ જયારે આપણે સુઈ જઈએ છીએ ત્યારે તે કામ કરતું નથી.

જાગ્રત મનનાં કાર્યો:

આપણી બુદ્ધિથી સમજીને અને વિચારીને જે કાર્યો કરીએ છીએ, તે બધાં  જાગ્રત મન દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ કાર્યો શારીરિક તેમજ માનસિક બંને પ્રકારનાં હોઈ શકે છે, જેવાંકે ચાલવું, બોલવું, ખાવું, વાંચવું, વિચારવું, નિર્ણય લેવો, ગુસ્સો કરવો, પ્રેમ કરવો, વિગેરે કાર્યો જાગ્રત મન કરે છે. બાહ્ય અંગો જેવાંકે હાથ, પગ, માથું, આંખ, દાંત, જીભ વિગેરેનું સંચાલન પણ જાગ્રત મન કરે છે. વધારે વિગતથી જોઈએ તો જાગ્રત મનનાં કાર્યો આ મુજબ છે:

  • લાગણી અને સંવેદના અનુભવે
  • વિચાર કરે
  • શરીરનું હલનચલન કરે
  • તર્ક, પૃથક્કરણ અને અર્થઘટન કરે
  • બુદ્ધિઆંક (આઈ ક્યુ) ધરાવે છે
  • તકને ઓળખે છે અને ઝડપવાનું કાર્ય કરે છે
  • ન્યાય આપે છે
  • નિર્ણય લે છે
  • નિર્ણયનો અમલ કરે છે
  • પસંદગી અને નાપસંદગી ધરાવે છે
  • ઈચ્છા અને કામના ધરાવે છે
  • અજાગ્રત મનના દરવાજા પર ચોકીદાર અને માલિક તરીકે અધિકાર ભોગવે છે.

જાગ્રત મનની વિશિષ્ટતાઓ:

  • જાગ્રત મનની એક મહત્વની વિશિષ્ટતા એ છે કે તે જાતે નિર્ણય લઇ શકે છે અને તે નિર્ણયને અમલમાં પણ મૂકી શકે છે, પછી ભલે તે નિર્ણય સારો હોય કે ખરાબ.
  • જાગ્રત મન માલિક છે અને હુકમ કરીને કામ કરાવે છે.
  • ધ્યેય નક્કી કરે છે.
  • હુકમનો અમલ કરતાં પહેલાં વિચારે છે.
  • તાલીમ આપી કેળવી શકાય છે.
  • મજાક સમજી શકે છે.

જાગ્રત મનની મર્યાદાઓ:

  • જાગ્રત મન ફક્ત આપણે જાગતા હોઈએ ત્યારે જ કામ કરે છે.
  • મન દ્વારા થતાં કુલ કાર્યોના ફક્ત ૧૦ ટકા કાર્ય જ જાગ્રત મન દ્વારા થાય છે.
  • સ્થળ, સમય અને શક્તિની મર્યાદા છે.
  • દલીલો કરે છે.

અજાગ્રત મન:

જાગ્રત મનની સરખામણીમાં અજાગ્રત મન કમાલની ચીજ છે. અજાગ્રત મન આપણે જયારે જાગ્રત અવસ્થામાં હોઈએ છીએ, ત્યારે તો કામ કરે જ છે, પરંતુ જયારે આપણે સુઈ જઈએ છીએ ત્યારે પણ તે કામ કરતું જ હોય છે. આપણાં હૃદય અને ફેફસાંની જેમ અજાગ્રત મન રાત અને દિવસ કામ કર્યા જ કરે છે. આમ અજાગ્રત મન ચોવીસે કલાક (વાસ્તવમાં તો ૨૪/૭/૩૬૫) સતત કામ કર્યા કરે છે. આપણે જાગતા હોઈએ ત્યારે જાગ્રત મન અને અજાગ્રત મન બંને કામ કરે છે. જયારે આપણે સુઈ જઈએ છીએ ત્યારે જાગ્રત મન આરામ ફરમાવે છે, પરંતુ અજાગ્રત મન રાત અને દિવસ, એકધારું અને સતત પોતાનું કામ ચાલુ જ રાખે છે.

વળી અજાગ્રત મન આપણા ભોળા શંભુ જેવું ઝડપથી પ્રસન્ન થઇ જાય અને તથાસ્તુ કહીને વરદાન આપી દે એવું હોય છે, એટલે તમે જે આદેશ આપો તે કામ તરત જ કરી આપે છે. પરંતુ અજાગ્રત મનની એક મોટી ખામી એ છે કે તે નકારાત્મક આદેશોનો અમલ જલ્દીથી કરે છે.      

અજાગ્રત મનનાં કાર્યો:

જયારે જાગ્રત મન ઊંઘતું હોય, ત્યારે અજાગ્રત મન મર્યાદિત પ્રમાણમાં શરીરનું હલનચલન કરે છે અને સંવેદના અનુભવે છે. જાગ્રત મનના મુખ્ય કાર્યની આટલી જવાબદારી સંભાળવા ઉપરાંત બીજાં અનેક મહત્વનાં કાર્યો અજાગ્રત મન કરે છે, જેવાંકે:

  • હૃદય, ફેફસાં, ચેતાતંત્ર અને અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથિઓનું સંચાલન અને નિયમન;
  • શરીરનું સર્જન અને વૃદ્ધિ;
  • ઘા રુઝવવો અને વેદના પર કાબુ રાખવો;
  • જ્ઞાન અને ડહાપણ ધરાવવું;
  • યાદ રાખવું;
  • તક ઉભી કરવી;
  • ચુંબકીય શક્તિ ધરાવે છે;
  • અગાધ સર્જન શક્તિ ધરાવે છે; રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે;
  • પ્રેરણા, ઉત્સાહ, શક્તિ પૂરાં પાડે છે;
  • સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી આપે છે;
  • અંતરાત્માનો અવાજ સંભળાવે છે;
  • ટેલીપથીનો અનુભવ કરાવે છે;
  • શરીરમાં ચાલતી ઘડિયાળ (બાયો કલોક) અને માનસિક કેલેન્ડર ચલાવે છે;
  • લાગણીનો આંક (ઈ ક્યુ) તેમજ આધ્યાત્મિક આંક (જે એસ ક્યુ) ધરાવે છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર જેવી બધી જ ચમત્કારિક શક્તિઓ અજાગ્રત મન ધરાવે છે.     

અજાગ્રત મનની વિશિષ્ટતાઓ:

  • મન દ્વારા થતાં કુલ કાર્યોના ૯૦ ટકા કાર્ય અજાગ્રત મન દ્વારા થાય છે
  • તાલીમ આપવાની જરૂર નથી
  • કોઈ મર્યાદા નથી
  • ધ્યેય સિદ્ધ કરે છે
  • દલીલ કર્યા સિવાય કામ કરે છે
  • અજાગ્રત મન અત્યંત શક્તિશાળી છે

અજાગ્રત મનની મર્યાદાઓ:

  • અજાગ્રત મન નોકર છે અને હુકમનું પાલન કરે છે
  • મજાક સમજી શકતું નથી
  • નકારાત્મક આદેશોનો જલ્દી અમલ કરે છે
  • નિર્ણય લઇ શકતું નથી કે નિર્ણયને અમલમાં મૂકી શકતું નથી

કોમ્પ્યુટરમાં જે ડેટા નાખો, તે તેનું મેમરી યુનિટ સ્ટોર કરી લે છે અને જયારે જરૂર પડે ત્યારે તે ડેટા પાછો કાઢી પણ આપે છે, તે જ રીતે અજાગ્રત મન પણ બધી વસ્તુ યાદ રાખીને તે ડેટા સ્ટોર કરી લે છે અને જયારે જરૂર પડે ત્યારે તે ડેટા પાછો કાઢી પણ આપે છે. કોમ્પ્યુટરની મેમરી અદભૂત અને બહુમોટી ક્ષમતાવાળી હોય છે. તો અજાગ્રત મનની મેમરી તો સુપર કોમ્પ્યુટરને પણ ચડી જાય તેવી અદભૂત અને તેનાથી ક્યાંય વધારે ક્ષમતાવાળી હોય છે.  

આ ઉપરાંત અજાગ્રત મનને કોઈ પણ આદેશ આપવામાં આવે તો તે યાદ રાખે છે અને તે આદેશ પૂરો કરવા માટે જાગ્રત મનને સતત ક્રિયાશીલ રાખે છે. આમ અજાગ્રત મનને અનેક વિશિષ્ટતાઓ હોવાથી તેનું ઘણું મહત્વ છે.

પરંતુ તેની સાથે આ અજાગ્રત મનની એક વિચિત્ર કહી શકાય તેવી ખૂબી કહો કે ખામી કહો, તેવી વિશિષ્ટતા એ છે કે તે જાતે નિર્ણય લઇ શકતું નથી. આના લીધે અજાગ્રત મનમાં ગમે તેટલો સારો અને ફાયદાકારક વિચાર આવ્યો હોય તો પણ અજાગ્રત મન પોતાની જાતે આ વિચારને અમલમાં મૂકી શકતું નથી. પરંતુ અજાગ્રત મનને યોગ્ય રીતે આદેશ આપવામાં આવે, તો તે જાગ્રત મનને આ વિચાર અમલમાં મૂકવા માટે સતત પ્રેરણા આપ્યા કરે છે, તેને લીધે જાગ્રત મન એ કાર્ય પાર પાડે છે. આમ કોઈ પણ કાર્યની સફળતા માટે અજાગ્રત મનનો અપરોક્ષ (Indirect) પણ મહત્વનો ફાળો હોય છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો અજાગ્રત મન અદભૂત શક્તિઓનો ભંડાર છે, પરંતુ તે શક્તિઓ સુષુપ્ત અવસ્થામાં હોવાથી તેને જગાડવી પડે છે. તે પછી જ તે કાર્યાન્વિત થાય છે. એક કવિની કલ્પના અજાગ્રત મનને બરાબર લાગુ પડે છે:

આવડે મહેકાવતાં તો જિંદગી ગુલઝાર છે;

ઓળખો તો રોશની, ન ઓળખો તો અંધાર છે;

અર્થાત અજાગ્રત મનની અદભૂત શક્તિને ઓળખી લીધી, તો તે તમારા જીવનમાં પ્રકાશ પાથરી દેશે અને જો ના ઓળખી શકયા, તો પછી તો અંધારાનો જ અનુભવ થશે.

નકારાત્મક આદેશોનો તરત જ અમલ:

અજાગ્રત મનની એક ખાસિયત એ પણ છે કે તેને સાચા-ખોટાની કે સારા-નરસાની ખબર પડતી નથી. તેને તો જે આદેશ આપવામાં આવે છે, તે સઘળા આદેશ સત્ય તરીકે સ્વીકારી લે છે. વળી અજાગ્રત મનની શક્તિ અને પ્રભાવ એટલો બધો હોય છે કે એને મળેલા આદેશો મુજબના અનુભવો તે વ્યક્તિને થયા કરે છે. ખાસ કરીને નકારાત્મક આદેશોનો તરત જ અમલ થઇ જાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો કોઈ વ્યક્તિ ઉનાળાના દિવસોમાં ‘ભયંકર ગરમી છે..’, ‘આ ગરમીથી તો હું પરેશાન થઇ ગયો છું..’ એવું સતત બોલ્યા કરે તો તેનું અજાગ્રત મન આ આદેશોને સાચા માનીને તેનો અમલ જાગ્રત મન પાસે એવી રીતે કરાવે છે કે તે વ્યક્તિને વધુ ને વધુ ગરમીનો અનુભવ થયા કરે છે. તે જ રીતે હું નબળો છું, મને રોગ થઇ જશે, હું પરિક્ષામાં પાસ નહિ થાઉં, હું જીવનમાં ક્યારેય સફળ નહિ થાઉં, એવા વિચારો વારંવાર કરવામાં આવે કે એવું વારંવાર બોલવામાં આવે તો અજાગ્રત મન તે વિચારોને સાચા બનાવી દે તેવી સ્થિતિ ઉભી કરી દે છે.

અરે, આવા શબ્દો ફક્ત મજાકમાં બોલાયા હોય તો પણ તે સાચા બની જાય છે, કારણકે અજાગ્રત મનને મજાકની સમજણ પડતી નથી. એટલા માટે નકારાત્મક શબ્દો વારંવાર બોલવા ના જોઈએ અને નકારાત્મક વિચારો પણ વારંવાર કરવા ના જોઈએ. કારણકે અજાગ્રત મન વિચારોને પણ પકડી લે છે અને તેને સાચા માનીને તે મુજબ કાર્ય કરવા જાગ્રત મનને પ્રેરણા આપ્યા કરે છે. એટલા માટે અજાગ્રત મનને સકારાત્મક આદેશ જ આપવામાં આવે તે ખૂબ જરૂરી છે.

દરેક ધર્મનાં શાસ્ત્રોમાં તથા ધર્મગુરુઓ અને સંતોના ઉપદેશમાં ક્રોધ, લોભ, અહંકાર, વેર જેવાં દૂષણોથી દૂર રહેવાનું અને સંતોષ, પ્રેમ, આનંદ, પ્રાર્થના, ભક્તિ જેવાં કાર્યો કરવાનું કહેવામાં આવે છે. અરે, ડોક્ટરો પણ નકારાત્મક વિચારસરણીથી દૂર રહેવા ખાસ ભલામણ કરે છે. આ બધા પાછળનું મુખ્ય કારણ પણ એ જ છે કે અજાગ્રત મનને નકારાત્મક આદેશોથી દૂર રાખવું અને તેને સકારાત્મક આદેશો આપીને સારાં પરિણામો મેળવવાં. 

સકારાત્મક માનસિક વલણ:

વિખ્યાત હાર્વર્ડ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા એક સંશોધન કાર્યક્રમ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસ પરથી એવું જાણવા મળ્યું કે જે માણસો પોતાના નોકરી કે ધંધામાં સફળ થાય છે, તેમાંના ૮૫% લોકો સકારાત્મક માનસિક વલણવાળા હતા. આ અભ્યાસને અંતે સંશોધકો એ તારતમ્ય પર આવ્યા હતા કે, ”આપણે જો જીવનમાં આવતી અનેક મુસીબતો, સંઘર્ષો અને સમસ્યાઓનો સામનો કરવા સજ્જ થવું હોય તો આપણે જીવન પ્રત્યે આશાવાદી અને સફળતાનું વલણ વિકસાવવું જરૂરી છે.”      

બીજા વિશ્વયુધ્ધના અંતિમ દિવસોમાં જર્મનીના નાઝી કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પસમાં હજારો નિર્દોષ માણસો પર ભયાનક સિતમ ગુજારતો હતો. પરંતુ તે યુધ્ધકેદીઓમાં પણ કેટલાક અસાધારણ હિંમતવાળા હતા. આ આશાવાદી માણસો રોજ બીજાઓને સાંત્વન આપતા હતા. પોતાના પાંઉમાંથી બચાવીને ટુકડો બીજાને વહેંચતા હતા.

આવા વિરલ માનવીઓ આપણને પ્રતીતિ કરાવે છે કે માણસ પાસેથી ભલે બીજું બધું ઝૂંટવાઈ જાય, પરંતુ પોતાના વિચારનું સ્વાતંત્ર્ય કોઈ છીનવી શકતું નથી. આશાવાદી અને નિરાશાવાદી માણસો વચ્ચે આ જ તો તફાવત છે. આશાવાદી દરેક મુસીબતમાં કોઈક તક જુએ છે, જયારે નિરાશાવાદી દરેક તકમાં પણ મુસીબત જુએ છે. નિરાશાવાદી ઝરમર વરસતા વરસાદમાં પણ તુફાન આવશે તેની ચિંતા કર્યા કરે છે, જયારે આશાવાદી ઘનઘોર વરસાદ વચ્ચે પણ વાદળની કોર પર દેખાતા ઝાંખા સૂર્યપ્રકાશને જોઇને હવે ઉઘાડ નીકળશે તેમ વિચારીને આનંદિત થાય છે.

નકારાત્મક વિચારો પાછા નિંદણ ઘાસ જેવા હોય છે, ગમે ત્યારે મોટી સંખ્યામાં ફૂટી નીકળે છે. પણ બગીચાનો માળી ધીરજ રાખીને નિંદણ ઘાસને ઉખાડીને ફેંકી દેવાનું ચાલુ રાખે છે. જેનાથી ફૂલ છોડ સારી રીતે વિકાસ પામે છે. તેમ આપણે પણ નકારાત્મક વિચારોને સતત હટાવાતા રાખવાનું ચાલુ રાખીને સફળતાના છોડ પર સારાં ફૂલ અને ફળ થાય તે માટે તજવીજ કરવી જોઈએ.

મનની શક્તિ: 

mind-3

દરેક માણસની શરીરની બાહ્ય અને આંતરિક રચના લગભગ એકસરખી હોય છે. દરેક શરીરનાં બાહ્ય અંગો જેવાં કે હાથ, પગ, માથું, આંખ, કાન વિગેરે તથા આંતરિક અંગો જેવાં કે હૃદય, ફેફસાં, આંતરડાં, કીડની વિગેરેનું સ્વરૂપ એકસરખું હોય છે. આમ છતાં ઘણી વાર જોવા મળે છે કે જે કામ એક માણસ માટે અશક્ય હોય છે, તે કામ બીજી વ્યક્તિ સરળતાથી કરી બતાવે છે. શરીરની રચનામાં ખાસ અંતર નહિ હોવા છતાં આવું બને છે, એટલે કહી શકાય કે તે બંને વ્યક્તિઓના મનની શક્તિમાં અસામાન્ય અંતર હોવાથી બીજી વ્યક્તિ તે કામ સરળતાથી કરી શકે છે.      

આમ તો ‘મન’ સાવ નાનો અને સરળ શબ્દ છે; પરંતુ એની શક્તિ અગાધ, એનું ઊંડાણ ગજબનું, એની વ્યાપકતા અસાધારણ તેમજ એની ગતિ અકલ્પનીય હોય છે. આપણે સુઈ જઈએ ત્યારે હૃદય જેમ ચાલુ રહે છે, તેમ મન પણ જાગતું હોય છે. એના વિચારો ચૂપચાપ ચાલુ રહેતા હોય છે, જે ક્યારેક કલ્પના બનીને તો ક્યારેક સપનાં બનીને આવ્યા કરે છે. એ બધું પછી સવારે જાગીએ ત્યારે યાદ રહે કે ના પણ રહે, પરંતુ મનનું કાર્ય તો હંમેશાં ચાલુ રહે છે.

મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આપણે મનની શક્તિઓના ફક્ત ૧૦ ટકા ભાગનો જ ઉપયોગ કરીએ છીએ. હવે તમે વિચારો કે જો મનની ૧૦ ટકા શક્તિના ઉપયોગથી માનવજાતે આટલી પ્રગતિ કરી છે, તો મનની બાકીની ૯૦ ટકા શક્તિઓ, જે સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડી રહે છે, તેને યોગ્ય રીતે જગાડીને તેનો સદુપયોગ કરવામાં આવે તો દુનિયા કેટલી બદલાઈ જાય!       

અવળચંડું મન:

મનને અવળચંડું કહેવામાં આવ્યું છે, કારણકે મન સદમાર્ગે વાળે છે તો મન ગેરમાર્ગે પણ દોરે છે. મન દોસ્ત બની શકે છે તો મન દુશ્મન પણ બની શકે છે. આમ મનની શક્તિઓ અપાર છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કઈ રીતે અને કેવી દિશામાં થાય છે, તે અગત્યનું છે. દારૂગોળાનો ઉપયોગ માણસોને મારી નાખવામાં થઇ શકે છે અને તે જ દારૂગોળાનો ઉપયોગ પહાડ તોડીને સરળ રસ્તો બનાવવા માટે પણ થઇ શકે છે. તે જ રીતે મનનો ઉપયોગ પોતાના અને બીજાના ઉત્કર્ષ માટે થઇ શકે છે અને મનનો ઉપયોગ પોતાના અને બીજાના વિનાશ માટે પણ થઇ શકે છે. એટલા માટે સંતો કહે છે, “જે માણસ પોતાના મનને અંકુશમાં કરી લે તે જીતી જાય છે. માટે મન પર વિજય મેળવો, મનના ગુલામ ના બનો.”

મનુષ્યનું મન અને તેમાંથી ઉદભવતા સારા-નરસા વિચારો અને આવેગોનો પ્રભાવ તેના સમસ્ત શરીર પર, તેના કાર્ય પર, તેની વાણી અને તેની વર્તણુંક પર પડતો હોય છે. પરંતુ પોતાના મનમાં ક્યારે કયા વિચારો અને કેવા આવેગો ઉદભવશે તે ખુદ મનુષ્ય પોતે પણ નક્કી કરી શકતો નથી કે કહી શકતો નથી. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને પણ કહ્યું છે કે મનને વશ કરવું એ વાયુને અંકુશમાં લેવા જેટલું દુષ્કર છે. જેમ વાયુને વશ કરી શકાતો નથી, તેમ મનને પણ વશ કરી શકાતું નથી. તેમ છતાં મન વશ ભલે ન થઇ શકે, પણ તેને સ્વસ્થ તો બનાવી શકાય છે. સ્વસ્થ મન મનુષ્યના વ્યકિતત્વ, અસ્તિત્વ અને જીવનકાર્ય માટે ભારે લાભદાયી છે, માટે મનની સ્વસ્થતા જીવનમાં અત્યંત જરૂરી છે.

મનને શાંત રાખો:

mind-2

જે વ્યક્તિનું મન શાંત હોય તે સહેલાઈથી ઉત્કર્ષ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે, પરંતુ જેનું મન અશાંત અને અતિચંચલ હોય તેણે મનને કાબુમાં રાખવા ઘણો પ્રયત્ન કરવો પડે છે. આ બાબતમાં એક યોગ શિક્ષક કહે છે કે “આપણે સીધેસીધું શાંત મન ન માંગી શકીએ, પરંતુ આપણે મનને શાંત થવા માટે કેળવી જરૂર શકીએ.”

શાંત મનવાળી વ્યકિત આજુબાજુના વાતાવરણ પર પણ અસર પાડી શકે છે. કોઈ રૂમમાં ઝઘડો થયો હોય, ત્યાં તમે દાખલ થાઓ તો તમે બેચેની અનુભવશો. પરંતુ કોઈ રૂમમાં નાનું બાળક ખીલખીલાટ કરતુ રમતું હોય કે ખિલેલાં પુષ્પો લહેરાતાં હોય કે ધૂપની દિવ્ય સુગંધ પ્રસરતી હોય ત્યાં તમે દાખલ થાઓ તો તમે શાંતિ અને આનંદ અનુભવશો. તેવી જ રીતે શાંત મનવાળા કોઈ વ્યક્તિની પાસે તમે બેસશો, તો પણ તમે શાંતિનો અનુભવ કરશો. દરેક ધર્મમાં સંત માણસો પાસે જઈને બેસવાની અને સત્સંગ કરવાની આજ્ઞા હોય છે, તેની પાછળનું કારણ પણ આ જ છે. શાંત મનવાળા સંતપુરુષો પોતાની આજુબાજુ પોઝીટીવ વાયબ્રેશનનું વાતાવરણ ઉભું કરે છે, જેની પોઝીટીવ અસર આસપાસ રહેલા માણસોને તો થાય છે. અને જો ખરેખર તેઓ સિદ્ધ સંતપુરુષ હોય તો તેમના મનની શક્તિ એટલી અકલ્પનીય હોઈ શકે છે કે દૂર વિદેશોમાં વસતા તેમના ભક્તો પણ તેમના ફોટા દ્વારા કે માત્ર ધ્યાન દ્વારા સંપર્ક કરીને આ પોઝીટીવ વાયબ્રેશનની અસર અનુભવી શકે છે.

દરેક ધર્મનાં શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મનની શક્તિ અપાર છે. ધર્મ અને અધ્યાત્મ જે કહે છે, તે જ વાત ગુરુઓ અને સંતો પણ કહે છે. જ્ઞાની વ્યક્તિઓ પણ મનની અદભૂત શક્તિઓની વાત કરે છે અને આધુનિક વિજ્ઞાન પણ આ વાત સંપૂર્ણપણે સ્વીકારે છે. ટૂંકમાં મનની શક્તિ અપાર છે, એ સંપૂર્ણ સનાતન સત્ય તરીકે સ્વીકારાયેલું તથ્ય છે. જો આપણા જીવનમાં મનની આ શક્તિઓનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો આપણે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં સફળતા, સુખ, શાંતિ અને આનંદ પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ.

આપણા પ્રાચીનતમ ધર્મગ્રંથ ઋગ્વેદમાં કહ્યું છે: “માનવ મન કામધેનુ છે.” જેમ કામધેનુ ગાય તેની પાસે જે માગો તે બધું જ આપે છે, તેમ આપણું મન પણ, જો હંમેશાં આત્માના નિયંત્રણમાં રાખીએ અને મનના વિચારોને સકારાત્મક, સાત્વિક અને સરળ પ્રવાહમાં વહેવા દઈએ તો, જીવનની બધી જ યોગ્ય જરૂરીયાતો કામધેનું બનીને પૂર્ણ કરે છે.

મનની સુષુપ્ત શક્તિ:

48451721 - illustration of woman meditating, symbol flower of life

જર્મન કવિ ગેટે પણ મનની સુષુપ્ત શક્તિ વિષે કહે છે કે “દરેક મનુષ્ય પોતાનામાં જે શક્યતાઓ અને સંભાવનાઓ રહેલી છે, તેને જો વિકસાવે, તો આ સંપૂર્ણ પૃથ્વી મહાન પ્રતિભાઓથી છલકાઈ જાય એટલી પ્રતિભાઓ નિર્માણ પામે.” આ દુનિયામાં દરેક વ્યક્તિ મહાન પ્રતિભા સાથે આ પૃથ્વી પર જન્મે છે, પણ તેમાંથી અમુક વ્યક્તિઓ આ પ્રતિભા વિકસાવી શકે છે, બાકીની બધી પ્રતિભાઓ મૂરઝાઇ જાય છે. મોટાભાગના લોકો પોતાની પ્રતિભા ઓળખી શકતા નથી, તો કેટલાક લોકો પ્રતિભા ઓળખી શકે છે, પણ તેને વિકસાવી શકતા નથી.

કવિ નર્મદે જાણ્યું કે તેમનામાં સાહિત્ય સર્જનની સંભાવના છે. એટલે તેમણે કલમને ખોળે પોતાનું સમગ્ર જીવન ધરી દીધું. આજીવિકાના અભાવે તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો, રીતસરનો ભૂખમરો પણ વેઠ્યો, પરંતુ તેઓ પોતાના પ્રણમાંથી હટયા નહિ. દ્રઢ મનોબળથી તેમણે પોતાની પ્રતિભા વિકસાવી અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં પોતાનું નામ અમર કરી દીધું. 

અત્તરનું પદ પામવા ફૂલોને ઉકળતા તેલમાં શેકાવું પડે છે,

બનવા બાંસુરી વાંસને આખા શરીરે વીંધવું પડે છે.

પદ પ્રભુનું પામવા પથ્થરને ટાંકણાથી ટીચાવું પડે છે.

જેમ ફૂલ, વાંસ અને પત્થર મોટો ભોગ આપીને કંઇક પદ પ્રાપ્ત કરે છે, તેમ માણસને પણ જીવનમાં કોઈ પદ, સુખ, સફળતા, આનંદ વિગેરે મેળવવા માટે ભોગ આપવો પડે છે, પ્રયત્ન કરવા પડે છે, પરિશ્રમ કરવો પડે છે, સાથે સાથે નિષ્ફળતા માટે પણ તૈયાર રહેવું પડે છે, અરે, વારંવાર નિષ્ફળતાનો સામનો કરવા માટે પણ તૈયાર રહેવું પડે છે.

જીવનમાં સાવ સહેલાઈથી કંઇ પણ મળી જતું નથી. કવિએ કહ્યું છે: “સુતેલા સિંહના મુખમાં મૃગો આવી પડતા નથી.” સિંહ ભલે જંગલનો રાજા છે, સૌથી બળવાન પ્રાણી છે, પોતાની ત્રાડથી જંગલનાં બધાં પ્રાણીઓને ધ્રુજાવી શકે છે. પરંતુ આવો શક્તિશાળી સિંહ પણ જો સૂતેલો જ રહે તો તે ભૂખે મરી જાય. એટલે તેણે બીજાં પ્રાણીઓ પાછળ પડીને, તેમને પકડી પાડીને, તેમના પર હુમલો કરીને, શિકાર કરવો પડે છે. આ જ પ્રમાણે માણસને પણ પોતાના જીવનમાં સુખ અને સફળતા મેળવવા માટે અથાક પરિશ્રમ કરવો પડે છે.

મનની શક્તિનું એક ઉદાહરણ જોઈએ. પર્શિયાના રાજાને એક સુંદર દેખાવડો રાજકુમાર હતો, પરંતુ તેને પીઠમાં મોટી ખુંધ હતી, એટલે તે ટટ્ટાર ઉભો રહી શકતો નહિ. રાજાએ મોટા મોટા વૈદો પાસે ઘણી દવા કરાવી, પરંતુ તે વૈદો રાજકુમારની ખુંધ મટાડી શક્યા નહિ. એવામાં એક શિલ્પી ત્યાં આવ્યો. તેણે રાજકુમારની ખુંધ મટાડી દેવાનું બીડું ઝડપ્યું. વૈદો જે દર્દ મટાડી ના શક્યા, એ કામ મામુલી શિલ્પી કરી શકે તે વાત કોઈ માનવા તૈયાર નહોતું. પરંતુ અન્ય કોઈ વિકલ્પના અભાવે તેને આ કામ સોંપવામાં આવ્યું.

શિલ્પી એ રાજકુમારનું પૂરા કદનું આબેહુબ પુતળું બનાવ્યું, જે પીઠથી સંપૂર્ણ ટટ્ટાર ઉભું હતું. હવે તેણે રાજકુમારને સુચના આપી કે દરરોજ દસ મિનીટ આ પૂતળાની સામે ઉભા રહીને વિચાર કરવાનો કે, “આ મારું પુતળું છે અને હું આ પૂતળાની જેમ ટટ્ટાર ઉભો છું.” હવે રાજકુમાર દરરોજ પૂતળાની સામે ઉભા રહીને આ મુજબ વિચાર કરવા લાગ્યો. એમ કરતાં કરતાં તે જાણે અજાણે પૂતળાની જેમ ટટ્ટાર ઉભો રહેવાનો પ્રયત્ન કરવા માંડ્યો. સમય વીતતો ગયો, તેમ રાજકુમાર પીઠથી ટટ્ટાર થવા લાગ્યો અને ધીમે ધીમે તે સંપૂર્ણ ટટ્ટાર બની ગયો. આમ મનની શક્તિએ શરીર પર અસર કરી અને તેની શારીરિક ખામી દૂર કરી.

ચમત્કારિક વ્યક્તિ:

મનની અપાર શક્તિ પ્રસિદ્ધ મોટીવેશનલ સ્પીકર જીતેન્દ્ર અઢિયા એક ઉદાહરણથી સરસ રીતે સમજાવે છે. તેઓ તમને પૂછે છે કે “શું તમારે એક એવી વ્યક્તિને મળવું છે, જે તમને જે માગો તે આપે? પૈસા માગો તો કરોડપતિ જ નહિ, અબજોપતિ પણ બનાવે, તંદુરસ્તી માગો તો બધા જ રોગ મટાડી દે, મકાન, કપડાં, જરજવેરાત જેવી દુન્યવી ચીજો ઉપરાંત યશ, પદ, પ્રતિષ્ઠા, સુખ, આનંદ, પ્રેમ, શાંતિ એવું જે પણ માગો કે બધું જ માગો, તે બધું જ તમારી સમક્ષ હાજર કરી દે.”       

આવું સાંભળીને તમે સ્વાભાવિકપણે એમ જ માનો ને કે તમને કોઈ મંદિરમાં લઇ જઈને ભગવાન સમક્ષ ઉભા કરી દેશે અને કહેશે કે હવે જે માગવું હોય તે માગી લ્યો. કારણકે ભગવાન સિવાય કોની પાસે એવી શક્તિઓ છે કે જે માંગીએ તે આપી શકે?

પરંતુ જીતેન્દ્રભાઈ તો તમારી આંખો બંધ કરાવીને તમને એક રૂમમાં ઉભા રાખીને કહે છે, “હવે આંખો ખોલો અને સામે જે વ્યક્તિ છે, તેની પાસે જે માગવું હોય તે માગી લો. તમને તે વસ્તુ મળશે એની ગેરંટી મારી.”

તમે આંખો ખોલો છો અને સામે જુઓ છો તો સામે એક અરીસો હોય છે, જેમાં તમારું પ્રતિબિંબ દેખાય છે. તમે હવે આશ્ચર્યચકિત થાઓ છો, પરંતુ જીતેન્દ્રભાઈ તમને સમજાવે છે કે એ ચમત્કારિક વ્યક્તિ તમે પોતે જ છો, કારણકે તમારું મન સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર જેવી જ ચમત્કારિક શક્તિઓ ધરાવે છે. એટલા માટે તમારે બીજે ક્યાંય જવાની જરૂર નથી. તમે તમારા મનને દ્રઢપણે અને પૂર્ણ આત્મવિશ્વાસથી જે આદેશ આપશો, તે દરેક વસ્તુ, કોઈ મર્યાદા વગર તમને મળશે, મળશે અને મળશે જ.

 

આ લેખમાળાના બીજા ભાગ “(૨) શક્ય છે!” પર જવા અહીં ક્લિક કરો.

આ લેખમાળાના ત્રીજા ભાગ “(૩) મનની શક્તિથી તંદુરસ્તી” પર જવા અહીં ક્લિક કરો.

 

આ પેજને લાઇક કરવા વિનંતી છે.

આ પેજને વોટ્સ એપ, ફેસબુક, ટ્વીટર, ગુગલ+ અને અન્ય સોશિયલ મિડિયા ઉપર શેર કરો.  

અવારનવાર અહીં મળતા રહેવાનું ભૂલશો નહીં !!

મુલાકાત બદલ આભાર,

તમારા સુંદર સ્વાસ્થ્ય માટેની શુભેચ્છાઓ સાથે, 

સુરેશ ત્રિવેદી  

Advertisements

7 thoughts on “(૧) મનની શક્તિ અપાર

  1. અથ થી ઈતિ સુધીની સંપૂર્ણ માહિતી આપ એકી સાથે પિરસી શકો છો એ બદલ ખૂબ ખૂબ ધન્યવાદ..
    ખરેખર આપના દરેક લેખો અદ્ભુત માહીતીના ભંડાર હોય છે..! આપની લેખનશૈલી એટલી સરળ હોય છે કે, સામાન્ય માણસો પણ સમજી શકે. ધન્યવાદ

  2. માળવે (દુર્ગમ સ્થળે ) પહોંચાડનાર મનની અગાધ અપાર શક્તિઓની ચોટડૂક શૈલીમાં જાણકારી આપીને સૌ કોઈના મનમાં સોંસરવી ઊતારવાનો પ્રયાસ કરવા બદલ અભિનંદન ! લેખમાળા અવિરત રહે તેવી શુભકામનાઓ !

  3. ખુબ સરસ સચોટ વિશ્લેષણ.
    કૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું છે ને કે મન જ મનુષ્યનાં બંધનનું અને મોક્ષનું કારણ છે,

મારો અભિપ્રાય

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s