દેશી ગાયનું દૂધ અને જર્સી ગાયનુ દૂધ – વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ

 

A1-vs-A2

કુદરતની વ્યવસ્થા મુજબ દરેક સસ્તન પ્રાણીઓનાં બચ્ચાંઓ પોતાની માતાનું દૂધ પી ને મોટાં થાય છે. પરંતુ એક વાર બીજો ખોરાક લેવાનું ચાલુ કરે, પછી તે દૂધ પીવાનું છોડી દે છે. ફક્ત મનુષ્ય જ એવું પ્રાણી છે, જે જન્મે ત્યારથી દૂધ પીવાનું ચાલુ કરે છે, તે છેક મૃત્યુપર્યંત ચાલુ રાખે છે.

જંગલી અવસ્થામાં હતો ત્યારથી માણસે પશુઓના દૂધ, મુખ્યત્વે ગાયના દૂધનો ખોરાકમાં સમાવેશ કર્યો અને કાળક્રમે દૂધમાંથી અનેક બનાવટો તૈયાર કરીને પોતાના ખોરાકમાં દૂધનો ઉપયોગ અનેકગણો વધારી દીધો છે. દૂધમાંથી પહેલાં દહીં, માખણ, છાસ, ઘી, માવો, પનીર, ચીઝ વિગેરે બનાવવાનું શીખ્યા પછી આ વસ્તુઓમાંથી હવે એટલી બધી જાતની વાનગીઓ બનાવવા માંડી છે કે ખોરાકમાં હવે દૂધ અને તેની બનાવટોનો ઉપયોગ અનિવાર્ય થઇ ગયો છે, જેમ કે પંજાબી વાનગીઓ પનીર વગર બને નહીં, યુરોપિયન વાનગીઓ ચીઝ વગર બને નહીં અને મીઠાઇઓ ઘી તથા માવા વગર બનાવવાની કલ્પના પણ ના કરાય.   

દૂધના વધેલા વપરાશનાં ત્રણ કારણ છે: એક તો દૂધ પોતે સ્વાદિષ્ટ વાનગી છે, વળી વિજ્ઞાને તેને સમતોલ આહાર ગણાવીને તેનું મહત્વ અનેકગણું વધારી દીધું છે. વર્ષો સુધી ફક્ત દૂધનો આહાર કરીને શરીર જાળવી રાખ્યું હોય, એવા અનેક કિસ્સાઓ જાણવા મળે છે, જે સાબિત કરે છે કે દૂધ ખરેખર સમતોલ આહાર છે અને ખોરાકની અવેજીમાં લઇ શકાય છે. ડોકટરો અને વૈદો પણ દર્દીઓને દરરોજ દૂધ પીવાની સલાહ આપે છે. એટલે સ્વાદ, જરૂરિયાત અને સરળતાથી મળી શકતા ખોરાક એવા ટ્રીપલ બેનિફિટના કારણે માણસના ખોરાકમાં દૂધનો ઉપયોગ વધતો જ ગયો છે. આમ માણસે જિંદગીભર દૂધ પીવાનું ચાલુ રાખ્યું છે, એટલું જ નહિ આહારમાં તેનો હિસ્સો ઉત્તરોત્તર વધારતો જ ગયો છે.

જ્યારે  માણસના ખોરાકમાં દૂધનો હિસ્સો આટલો બધો વધી ગયો છે, ત્યારે કેવું દૂધ પીવું એ મુદ્દો અગત્યનો બની રહે છે. આમ તો આપણા દેશમાં દેશી ગાયનું જ દૂધ પીવું જોઈએ એવો પ્રચાર વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. પરંતુ આ સલાહને ગૌભક્તો દ્વારા ગૌરક્ષણ માટે થતો પ્રચાર માનીને અથવા હિન્દુધર્મના પ્રચારના એક અંગ તરીકે માનીને મોટાભાગના લોકો તેને ગંભીરતાથી લેતા નહોતા.

પરંતુ થોડાં વર્ષોથી આયુર્વેદના નિષ્ણાતો, કુદરતી ઉપચાર (નેચરોપથી)ના ચાહકો, સોશિયલ મીડિયા વિગેરે દ્વારા દેશી ગાયનું જ દૂધ અને ઘી ઉપયોગમાં લેવા માટે મોટાપાયે પ્રચાર ચાલી રહ્યો છે. હવે તાજેતરમાં થયેલ કેટલાંક વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોથી આ વાતને વૈજ્ઞાનિક પીઠબળ મળ્યું છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અંગે વધી રહેલી સજાગતાને કારણે તથા વિશ્વમાં ડાયાબિટીસ, હાઈ બીપી, હદયરોગ અને કેન્સર જેવા રોગોના વધી રહેલા પ્રમાણને લીધે, વૈશ્વિક લેવલે આનાં કારણ શોધી કાઢવા માટે અનેક સંશોધન હાથ ધરવામાં આવ્યાં છે. માણસના ખોરાકમાં દૂધના વધેલા ઉપયોગના અનુસંધાને દૂધના ઉપયોગથી તંદુરસ્તી પર શું અસર થાય છે તેનાં વિદેશોમાં થયેલાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોમાં એક ચોંકાવનારી હકીકત સામે આવી છે કે જર્સી ગાયના દૂધના ઉપયોગથી કેન્સર અને બીજા રોગ થઈ શકે છે.

આ સંશોધનોની વિગતોની ચર્ચા કરતાં પહેલાં જર્સી ગાય કોને કહેવાય એ જાણી લઈએ.

૧) આશરે ૧૫ થી ૨૦ લાખ વર્ષ પહેલાં અત્યારની બધી ગાયોની પૂર્વજ ગાય ‘બોસ પ્રીમીજીનિયસ’ (Bos Primigenius) ભારતમાં ઉદભવી હતી. કાળક્રમે આ ગાય વિશ્વભરમાં ફેલાઈ.

Bos Primigenius

૨) ૧૫ હજાર વર્ષ પહેલા આ પૂર્વજ ગાયના બે ફાંટા પડ્યા: બોસ ઇન્ડીકસ (Bos indicus) અને બોસ ટોરસ (Bos taurus). દસ હજાર વર્ષ પહેલા માનવજાતિએ આ વન્ય ગાયોને કેળવીને પાલતુ બનાવી. કાળક્રમે આ બંને પ્રકારની તમામ ગાયો પાલતુ ગાયો બની ગઈ. અર્થાત હાલ ઘોડો, કુતરો, ભેંશ વિગેરેની જંગલી પ્રજાતિઓ પણ મળી આવે છે, પરંતુ ગાયની કોઈ જંગલી પ્રજાતિ હવે અસ્તિત્વમાં નથી. પૂર્વજ પ્રજાતિ બોસ પ્રીમીજીનિયસની છેલ્લી ગાય વર્ષ ૧૬૨૭માં પોલેન્ડના જંગલમાં મૃત્યુ પામી, તેની સાથે આ પ્રજાતિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે.

Cows

૩) ભારત અને અન્ય એશીયાઇ દેશોમાં ફેલાયેલી બોસ ઇન્ડીકસ ગાયો ખૂંધ ધરાવે છે અને આખા શરીરે એક કે બે રંગની હોય છે. આપણે આ ગાયોને દેશી ગાય તરીકે ઓળખીએ છીએ. તેની કેટલીક જાણીતી ઓલાદમાં ગુજરાતની કાંકરેજી, સૌરાષ્ટ્રની ગીર, પંજાબની સાહિવાલ, મૈસુરની અમૃતમહાલ, બિહારની પૂર્ણિયા, મહારાષ્ટ્રની દેવની, મદ્રાસની નેલોર, કચ્છની કચ્છી એવી લગભગ ત્રીસેક જાતો છે.   

૪) બોસ ટોરસ ગાયો ખૂંધ ધરાવતી નથી અને તેને આખા શરીરે અન્ય રંગનાં ચકરડાં હોય છે. જો કે હવે એક જ રંગની વિદેશી ગાયો પણ જોવા મળે છે. આપણે આ ગાયોને વિદેશી ગાય તરીકે ઓળખીએ છીએ. તેની જાણીતી જાતોમાં હોલ્સ્ટેઇન, જર્સી, આયરશાયર, શોર્ટહોર્ન વિગેરે છે. આમાં જર્સી ગાય સૌ પ્રથમ ભારતમાં આવી હોવાથી આપણે બધી વિદેશી ગાયોને જર્સી ગાય તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ ગાય સંકર ગાય તરીકે પણ ઓળખાય છે.

Comparision

૫) દેશી અને વિદેશી બંને પ્રકારની ગાયોના શારીરિક બાંધામાં તો તફાવત છે જ, પરંતુ મોટો અને અગત્યનો તફાવત તેમના જીનેટિક બંધારણમાં છે, જેને લીધે બંને ગાયોના દૂધનું રાસાયણિક બંધારણ પણ જુદું છે. 

૬) વૈજ્ઞાનિકોએ વિદેશી ગાયના દૂધને A1 દૂધ અને દેશી ગાયના દૂધને A૨ દૂધ એવું નામ આપ્યું છે. ખરેખર તો દેશી ગાયના દૂધની ઉચ્ચ ગુણવત્તાને લીધે તેને જ A1 દૂધ નામ આપવું જોઈતું હતું. પરંતુ આવાં બધાં સંશોધનો વિદેશોમાં જ થતાં હોવાથી સ્વાભાવિક રીતે તેઓ પોતાની ગાયોના દૂધને A1 દૂધ એવું નામ આપે. એટલે હવે આપણે દેશી ગાયના દૂધને A2 દૂધ તરીકે જ ઓળખવું પડશે, પછી ભલે તે ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ અને આરોગ્યની દષ્ટિએ A1 છે!

-*-

આટલી પ્રાથમિક માહિતી જાણી લીધા પછી હવે આપણે મૂળ મુદ્દા તરફ પાછા આવીએ.

whatismilkmadeof

દૂધનું કેમિકલ એનાલિસિસ કરીએ તો તેમાં ૮૭% પાણી અને ૧૩% ઘન તત્વો છે. ઘન તત્વોમાં પ્રોટીન ૪%, ચરબી ૪%, લેક્ટોઝ ૪% અને ખનીજ તત્વો ૧% હોય છે.

હવે આપણી ચર્ચા માટે આ બધા ઘટકોમાંથી પ્રોટીન વિશે વાત કરવાની છે. દૂધનું પ્રોટીન મુખ્ય બે જાતનું બનેલું છે: કેસીન ૮૨% અને વ્હે. પ્રોટીન ૧૮%.

હવે આ કેસીનનું વધુ કેમિકલ એનાલિસિસ કરીએ તો તે બીટા કેસીન તરીકે ઓળખાતા એમિનો એસિડની ૨૦૯ મણકાની શ્રુંખલાનું બનેલું છે. આ શ્રુંખલાના દરેક મણકા અલગ અલગ પ્રકારના બીટા કેસીનના બનેલા છે.

સૌથી અગત્યની વાત હવે આવે છે: વિદેશી ગાયના A1 પ્રકારના દૂધમાં આ શ્રુંખલાનો ૬૭મો મણકો હિસ્ટીડાઇન નામના નબળા બીટા કેસીનનો બનેલો છે, જ્યારે દેશી ગાયના A2 દૂધમાં આ શ્રુંખલાનો ૬૭મો મણકો પ્રોલાઈન નામના મજબુત બીટા કેસીનનો બનેલો છે.

Protein-chain

બંને પ્રકારના દૂધમાં બાકીના તમામ ૨૦૮ મણકા બિલકુલ એકસરખા છે, પરંતુ ૬૭મા એક જ મણકાનો તફાવત કેમિસ્ટ્રીની દ્રષ્ટીએ અસાધારણ તફાવત બની ગયો છે. કારણ કે આપણા શરીરમાં જ્યારે દૂધનું પાચન શરૂ થાય છે, ત્યારે પાચનતંત્રમાં રહેલા એન્ઝાઈમ્સ A1 દૂધના ૬૭મા નબળા મણકાને તોડી નાખે છે, જેને લીધે બીટા કેસોમોર્ફીન-૭ (BCM7) નામનો ખતરનાક ટુકડો છૂટો પડે છે. આ BCM7 સ્વાસ્થ્ય માટે અતિ હાનીકારક સાબિત થયો છે.

આની સરખામણીમાં દેશી ગાયના A2 દૂધના કેસીનમાં કોઈ નબળો મણકો હોતો નથી, એટલે BCM7 જેવો ખતરનાક પદાર્થ પેદા થવાનો સવાલ જ નથી.

હવે આપણે જોઈએ કે આ BCM7 શરીરમાં ક્યા ક્યા રોગ પેદા કરે છે:

ટાઇપ ૧ ડાયાબિટીસ:

૧૯૮૦ના દશકામાં તબીબીશાસ્ત્રના સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે પેન્ક્રીયાસના બીટાકોષો નાશ પામે છે, ત્યારે ઇન્સુલીન બનતું બંધ થાય છે, જેને લીધે ટાઇપ ૧ ડાયાબિટીસ થાય છે. એક અન્ય સંશોધન પ્રમાણે ઉપર જણાવેલ BCM7 બીટાકોષોને નુકશાન પહોંચાડે છે એવું જાણવા મળ્યું. ટૂંકમાં A1 દૂધના ઉપયોગથી ટાઇપ ૧ ડાયાબિટીસ થાય છે, તેવું તારણ નીકળ્યું.   

તે પછી ૧૯૯૩માં ન્યૂઝિલેન્ડના પ્રો. રોબર્ટ ઈલિયટને પ્રયોગો હાથ ધરીને આ બાબત સ્પષ્ટ કરી. તેણે સસલાંના બે જૂથ પર અખતરા કર્યા, તો જાણવા મળ્યું કે જે સસલાંઓને મહિનાઓ સુધી A1 દૂધ આપ્યું, તે બધાંને ટાઇપ ૧ ડાયાબિટીસ લાગુ પડ્યો હતો.

આ પછી બીજાં કેટલાંક સર્વેક્ષણમાં પણ આવું જ પરિણામ મળ્યું.

ન્યૂઝિલેન્ડની પાસે આવેલ સમોઆ ટાપુના રહેવાસીઓ દૂધનો ઉપયોગ કરતા નથી. આ સમોઆ જાતિના ઘણા લોકો ન્યૂઝિલેન્ડમાં વસ્યા હતા, જેઓ છૂટથી દૂધનો ઉપયોગ કરતા હતા. આ લોકોના બાળકોમાં મૂળ ટાપુ નિવાસી બાળકો કરતાં ટાઇપ ૧ ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ દસ ગણું જોવા મળ્યું.

ફિનલેન્ડના લોકો વિશ્વમાં સૌથી વધુ દૂધ પીએ છે, તો ડાયાબિટીસના સૌથી વધુ કેસો ત્યાં નોંધાતા હતા.             

કેન્યાના મસાઈ લોકો ગાયનું દૂધ ખૂબ વાપરે છે, પરંતુ તેઓ A2 દૂધનો ઉપયોગ કરતા હોવાથી તેઓ ડાયાબિટીસથી મુક્ત હતા.

હૃદયરોગ:

સસલાંઓ પર મહિનાઓ સુધી કરેલ પ્રયોગમાં માલુમ પડ્યું કે A1 દૂધ પીનારા સસલાંઓની રક્તવાહિનીઓમાં ચરબીનું વધુ જાડું પડ જામ્યું હતું, જે હૃદયરોગ થવાનું મુખ્ય કારણ છે.

આવો જ પ્રયોગ મનુષ્યો પર કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તે ટૂંકા ગાળાનો નીવડતાં ચોક્કસ નિષ્કર્ષ તારવી શકાયો નહિ. પરંતુ લાંબા ગાળાના A1 દૂધના ઉપયોગને હૃદયરોગથી થતાં મૃત્યુ સાથે સીધા સંબંધના અભ્યાસે બતાવ્યું છે કે A1 દૂધનો વધુ ઉપયોગ કરતા ફિનલેન્ડ, ન્યૂઝિલેન્ડ, નોર્વે, સ્વિડન, ડેન્માર્ક જેવા દેશોમાં આ પ્રમાણ વધારે છે.

ન્યૂઝિલેન્ડની સરકારે વર્ષ ૧૯૯૪માં કોરેન મેકલેકલાન નામના વૈજ્ઞાનિકને BCM7ની અસરો તપાસવાનું કાર્ય સોંપ્યું. સાત વર્ષના રીસર્ચ પછી ૨૦૦૧માં પ્રગટ થયેલ મેકલેકલાનના અહેવાલમાં A1 દૂધના BCM7ને ધમનીમાં આંતરિક પડ વધારવા માટે જવાબદાર ઠરાવ્યું. મેકલેકલાને નોંધ્યું છે કે ફિનલેન્ડ અને ફ્રાન્સમાં માથાદીઠ દૂધનો લગભગ વપરાશ સરખો છે. પરંતુ A1 દૂધ વાપરતા ફિનલેન્ડમાં હૃદયરોગના કેસ અતિશય છે, જયારે A2 દૂધ વાપરતા ફ્રાન્સમાં આવા કેસ ઘણા ઓછા છે.

ઓટિઝમ (Autism):

બાળકોના અપૂરતા માનસિક વિકાસને લગતા આ રોગમાં અમેરિકન ડોકટર કર્ટીસ ડોથને વર્ષ ૧૯૬૦માં ધ્યાન પર લાવ્યું હતું કે A1 દૂધને લીધે આ રોગ થવાની અથવા વધવાની શક્યતા છે. પરંતુ મગજમાં ઝેરી દ્રવ્યોને રોકતી કુદરતી નાકાબંધીની વ્યવસ્થા હોવાથી BCM7 મગજ સુધી પહોંચી ના શકે તેમ માની લઈને આ રીપોર્ટ ધ્યાનમાં લેવામાં ના આવ્યો. પરંતુ ૧૯૯૯માં આ અનુમાન ખોટું સાબિત થયું અને માનસિક તકલીફો માટે BCM7 જવાબદાર હોવાના પુરાવા મળ્યા.                  

ન્યૂઝિલેન્ડની લિંકન યુનિવર્સિટીના ફાર્મ મેનેજમેન્ટના પ્રોફેસર કીથ વૂડફોર્ડે આ બધાં સંશોધનોની વિગતો એકઠી કરીને Davil in the Milk નામનું બહુચર્ચિત પુસ્તક લખ્યું છે, જે હાલ યુરોપ અને અમેરિકામાં ચહલપહલ મચાવી રહ્યું છે. ત્યાના લોકો પણ હવે સભાન થયા છે અને જર્સી ગાયના બદલે ભારતની દેશી ગાયો આયાત કરી રહ્યા છે.

-*-

A2 દૂધ અંગે આપણા દેશની સ્થિતિ:

આટલે સુધીનું વર્ણન વાંચીને તમે ખુશ થતા હશો કે વિદેશી ગાયનું દૂધ પીતા યુરોપિયનની સરખામણીએ દેશી ગાયનું દૂધ પીતા આપણે એટલીસ્ટ આ મામલે નસીબદાર છીએ. પરંતુ તમારી આ ખુશી નારાજગીમાં પલટાઈ જશે, જયારે તમે જાણશો કે ભારતમાં વપરાતા કરોડો મેટ્રિક ટન ગાયના દૂધમાંથી ૯૦% દૂધ A1 પ્રકારનું સંકર ગાયોનું દૂધ હોય છે.

આવું કઈ રીતે બન્યું તે હવે જોઈએ.

મૂળભૂત વિદેશી ગાયોના દૂધમાં પણ ઉપર જણાવી તેવી નબળી કડી પહેલેથી નહોતી. પરંતુ સેંકડો વર્ષ પહેલાં નેધરલેંડ અને ડેન્માર્ક જેવા દેશોએ દૂધનું પ્રોડક્શન વધારવા અલગ અલગ જાતોની ગાયો વચ્ચે સંવર્ધન કરીને નવી જાતની ઓલાદો પેદા કરી. તે પછી કેટલાંય વર્ષો સુધી આ પ્રયોગો ચાલુ રાખ્યા. તેના પરિણામે બે-ત્રણગણું વધુ દૂધ આપતી ગાયો પેદા કરી શકાઈ.

પરંતુ કુદરતી પ્રક્રિયામાં આવાં ચેડાં કરવાથી આ બધી ગાયોમાં જીનેટિક બદલાવ આવ્યો, જે આ તમામ ગાયોના દૂધના બંધારણમાં નબળી કડીના નિર્માણમાં પરિણમ્યો. ટૂંકમાં યુરોપિયનોએ કુદરત સાથે ચેડાં કરીને પોતાના પગ પર જાતે જ કુહાડો માર્યો છે.

પરંતુ આ બાબતમાં આપણે ભારતીયોએ તો કુહાડા પર જ પોતાનો પગ માર્યો છે. કઈ રીતે આવું થયું છે, તે હવે જોઈએ.

વર્ષ ૧૯૬૦માં ભારતમાં દુષ્કાળ અને બેકાબુ વસ્તી વધારાને લીધે અનાજની ભયંકર તંગી સર્જાઈ, જેને લીધે મોટેપાયે અનાજની આયાત કરવી પડી. આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ તરીકે ધાન્યોની ઉપજ વધારવા ભારત સરકારે અમેરિકી કૃષિનિષ્ણાત નોર્મન બોલોર્ગને ભારત તેડાવ્યો. બોલોર્ગે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા સંકર ધાન્યો (Hybrid Grains) ઉગાડીને ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution) લાવી દીધી, જેને પરિણામે ભારતમાં મબલખ અનાજ પેદા થવા લાગ્યું અને ભારત અનાજનું નિકાસકાર પણ બન્યું.

સંકર ધાન્યોની આવી અદભૂત સફળતાથી પ્રેરાઈને વર્ષ ૧૯૭૦માં ભારત સરકારે દૂધનું પૂર લાવવાનું મિશન ઓપરેશન ફલડ (Operation Flood) ઘડી કાઢ્યું. હવે બહુ ઓછું દૂધ આપતી આપણી દેશી ગાયો તો દૂધનું પૂર લાવી શકે તેમ નહોતી, એટલે મોટેપાયે વિદેશી ગાયો આયાત કરવામાં આવી અને પછી આપણી દેશી ગાયો સાથે તેનું સંવર્ધન કરીને વધુ દૂધ આપતી નવી જાતો પેદા કરવામાં આવી.

આ પ્રયોગો બાદ ભારત સરકારનો મૂળ હેતુ સિદ્ધ થયો અને ભારતના દૂધ-ઉત્પાદનમાં ઉત્તરોત્તર વધારો થયો, જે અંતે શ્વેતક્રાંતિમાં (White Revolution) પરિણમ્યો. પરંતુ બકરું કાઢતાં ઊંટ પેસે એમ નવી ઓલાદની બધી ગાયો A2 ને બદલે A1 દૂધ આપતી થઇ ગઈ. આના પરિણામે હાલ ભારતમાં ગાયનું ૯૦% દૂધ A1 પ્રકારનું, એટલે કે રોગ પેદા કરે તે પ્રકારનું થઇ ગયેલ છે.   

આટલું પીંજણ કર્યા પછી હવે દરેક જણને સર્વસામાન્ય સવાલ એ ઉઠે કે કોઈ ગાયનું દૂધ A1 છે કે A2 છે, એ પારખવાની કોઈ સાદી પધ્ધતિ છે? તો તેનો નિરાશાજનક જવાબ એ છે કે આ માટે કોઈ સાદી પધ્ધતિ હજુ શોધાઈ નથી. ફક્ત ગણીગાંઠી કેટલીક લેબોરેટરીઝ ભારે ચાર્જ લઈને આ ટેસ્ટ કરી આપે છે.   

તો જ્યાં સુધી A1 દૂધની ગુણવત્તાની નબળી કડીની સમસ્યા હલ ના થાય, ત્યાં સુધી ગાયનું દૂધ પીતાં પહેલાં તે A1 છે કે A2 છે તેની ચોકસાઈ કરતા રહેજો.

એક હિન્ટ આપું: ‘અમૂલ’ ગાયના દૂધની કોથળી પર A1 કે A2 એવો કોઈ માર્કિંગ હોતું નથી, જયારે ‘પથમેડા’ ગાયના દૂધની કોથળી પર A2 એવું માર્કિંગ જોવા મળે છે.  

એક બીજી જાણવા જેવી માહિતી એ છે કે ભેંસનું દૂધ, બકરીનું દૂધ અને મનુષ્ય (સ્ત્રી)નું દૂધ A2, એટલે કે શ્રેષ્ઠ પ્રકારનું દૂધ છે.  

(માહિતી સ્ત્રોત અને આભાર : સફારી મેગેઝીન, અંક: ઓક્ટોબર , ૨૦૧૮) 

 

આ પેજને વોટ્સ એપ, ફેસબુક, ટ્વીટર, ગુગલ+ વિગેરે પર આપના મિત્રો સાથે શેર કરવા વિનંતી છે.  

આપનો ફીડબેક આપશો એવી આશા રાખું છું.

અવારનવાર અહીં મળતા રહેજો.

મુલાકાત બદલ આભાર,

આપના સુંદર સ્વાસ્થ્ય માટેની શુભેચ્છાઓ સાથે, 

-સુરેશ ત્રિવેદી  

   

Advertisements

One thought on “દેશી ગાયનું દૂધ અને જર્સી ગાયનુ દૂધ – વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ

  1. સંશોધનો થયા હશે એટલે તે ખોટું જ છે તેવું ના કહી શકાય પરંતુ કોઈ પણ માતા નું દૂધ રોગ થાય તેવું ના હોઈ શકે ગુણવત્તા વધારે ઓછી હોઈ શકે. કુદરત કોઈ માતા નું દૂધ કેન્સર થાય તેવું બનાવે નહીં

મારો અભિપ્રાય

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s